Tre autorë: L. Efthimiadhi, F. Fishta dhe K. Shiroka – tri zëra të kulturës shqiptare që sollën Andersenin në shkollë dhe në familje
Për librin “Kallximet e Andersen-it”, përkthyer nga L. Efthimiadhi, F. Fishta dhe K. Shiroka, Shtëpija Botuese “Ora”, Shkodër, 1936.
Një libër, tri figura dhe një mision kulturor
Botimi në Shkodër, më 1936, i librit “Kallximet e Andersen-it”, me përkthyes L. Efthimiadhin, F. Fishtën dhe K. Shirokën, përbën një ngjarje me rëndësi në historinë e librit për fëmijë dhe të përkthimit të letërsisë botërore në gjuhën shqipe. Ky botim nuk duhet parë thjesht si një përkthim i disa përrallave të një autori të huaj. Ai përfaqëson një përpjekje kulturore, arsimore dhe qytetëruese për ta afruar fëmijën shqiptar me një prej pasurive më të çmuara të letërsisë evropiane për fëmijë: botën krijuese të Hans Christian Andersenit. Vetë përcaktimi i librit “Për Shkolla e Familje” është domethënës. Ai na orienton drejt një koncepti të qartë: libri nuk duhej të mbetej vetëm në bibliotekën shkollore, as të ishte vetëm një kënaqësi leximi në shtëpi. Ai synonte të bëhej pjesë e formimit të fëmijës, e edukimit të tij estetik, moral dhe njerëzor. Këtu qëndron edhe rëndësia e nismës së tri figurave që u bashkuan në këtë punë. Ato i shërbyen një qëllimi të përbashkët: që fëmija shqiptar të kishte mundësinë të njihte, në gjuhën e vet, personazhet, përfytyrimet, konfliktet dhe mesazhet njerëzore të një letërsie që kishte kapërcyer kufijtë e vendit të origjinës. Ardhja e Andersen-i në Shqipëri lidhet me një bindje më të gjerë: edukimi i fëmijës nuk mund të ndërtohet pa librin, pa imagjinatën, pa bukurinë e gjuhës dhe pa njohjen e kulturave të tjera.
Pse pikërisht Andersen-i? Zgjedhja e një autori që nuk njeh kufij kohorë…
Hans Christian Andersen (1805–1875), shkrimtari i madh danez, kishte krijuar një univers letrar ku fëmija nuk ishte thjesht dëgjues i një historie, por pjesëmarrës në një botë emocionesh, përfytyrimesh, dilemash dhe zbulimesh. Përrallat e tij kishin një veçori të rrallë: ato mund të lexoheshin në disa mosha dhe në disa nivele kuptimi. Fëmija gjente në to aventurën, magjinë, të papriturën dhe bukurinë e rrëfimit; i rrituri zbulonte përvojën njerëzore, ironinë, dhimbjen, padrejtësinë dhe filozofinë e jetës. Tri përkthyesit e kuptuan se Andersen-i nuk ishte thjesht një autor që duhej njohur për shkak të famës së tij evropiane. Ai ishte një shkrimtar që mund t’i shërbente drejtpërdrejt formimit të lexuesit të vogël shqiptar. Në këtë kuptim, përzgjedhja e tij ishte edhe një akt përgjegjësie kulturore. Përkthyesit nuk po sillnin në Shqipëri një emër të huaj për ta pasuruar formalisht bibliotekën shqiptare, por një përvojë letrare që kishte dëshmuar se fjala artistike mund të edukojë pa u kthyer në predikim, mund të prekë ndjenjat pa i rënduar ato dhe mund të zgjojë mendimin pa ia imponuar fëmijës. Në parathënien e botimit, tri autorët e shprehin hapur motivin e tyre themelor. Ata dëshirojnë t’u japin lexuesve të vegjël shqiptarë një libër njëkohësisht “të vjefshëm dhe t’argëtueshëm”. Kjo është një deklaratë me rëndësi të veçantë për historinë e mendimit pedagogjik dhe letrar shqiptar. Ajo dëshmon se këta përkthyes e shihnin librin për fëmijë si një bashkim të dy vlerave: kënaqësisë së leximit dhe dobisë së edukimit.
Cilat ishin motivet e tre përkthyesve?
Duke u mbështetur sidomos në parathënien e botimit të vitit 1936, mund të dallojmë disa motive kryesore.
Motivi i parë: T’i japin fëmijës shqiptar letërsi cilësore.
Përkthyesit ishin të vetëdijshëm se fëmijët kanë nevojë për libra që i tërheqin, i emocionojnë dhe i bëjnë të mendojnë. Ata nuk mjaftoheshin me një lexim mekanik apo me tekste që përcillnin vetëm këshilla morale. Kërkonin një letërsi që të kishte vlera të vërteta artistike.
Motivi i dytë: Të ushqejnë imagjinatën e fëmijës.
Në parathënie gjendet një vëzhgim shumë interesant për natyrën fëminore: fëmijët dëshirojnë të lexojnë ngjarje, sepse interesi i tyre përqendrohet rreth tyre. Ata kërkojnë përralla dhe kallxime që kënaqin fantazinë e tyre të pangopur. Kjo ide është moderne edhe për kohën tonë. Fëmija nuk duhet trajtuar si një enë ku të rriturit derdhin njohuri, por si një qenie krijuese, me botë të brendshme, kureshtje dhe nevojë për të përfytyruar.
Motivi i tretë: Të bashkojnë shkollën me familjen.
Nëntitulli “Për Shkolla e Familje” është një dëshmi e qartë e vizionit të tyre. Edukimi nuk është vetëm përgjegjësi e mësuesit dhe e institucionit shkollor. Ai fillon në familje, vazhdon në shkollë dhe pasurohet nëpërmjet leximit. Përkthyesit u drejtohen edukatorëve, duke e konsideruar detyrë të tyre që të përfitojnë nga dëshira e fëmijëve për të lexuar dhe t’u ofrojnë atyre vepra të përshtatshme për zhvillimin mendor e shpirtëror.
Motivi i katërt: Të kultivojnë gjuhën shqipe.
Ky është një nga motivet më të rëndësishme dhe më largpamëse. Përkthyesit nuk synonin vetëm të përcillnin përmbajtjen e Andersen-it, por edhe të ndihmonin fëmijët të mendonin, të flisnin dhe të shkruanin më mirë shqip. Pra, përkthimi shihej edhe si një mjet i pasurimit të gjuhës amtare dhe i formimit gjuhësor të brezit të ri.
Motivi i pestë: Të bashkojnë artin, letërsinë dhe edukimin estetik.
Në parathënie përmendet kujdesi për paraqitjen e librit, për shtypin e këndshëm dhe për ilustrimet që i japin më shumë gjallëri rrëfimit. Përkthyesit e shprehin këtë synim përmes një formule kuptimplote: bashkëpunimi i artit dhe i letërsisë me edukatën mendore, morale dhe estetike të fëmijës. Kjo do të thotë se ata e kuptonin librin si një tërësi artistike. Fjala, ilustrimi, pamja e faqes dhe përmbajtja duhej të bashkëpunonin për ta bërë leximin një përvojë të plotë.
Këto motive nuk janë hamendësime të sotme: ato mbështeten në parathënien e vetë përkthyesve, të cilën e kemi si dëshmi të drejtpërdrejtë të mendimit të tyre pedagogjik e letrar.
Shkodra, vendi i një nisme me rëndësi kombëtare
Nuk është rastësi që ky botim u realizua në Shkodër. Shkodra e viteve ’30 kishte një traditë të rëndësishme kulturore, arsimore, publicistike dhe botuese. Ajo kishte krijuar një mjedis ku libri, shkolla, shtypi dhe veprimtaria intelektuale ndërthureshin në mënyrë të natyrshme. Në këtë mjedis, botimi i Andersen-it merr një kuptim përtej qytetit. Shkodra bëhet vendi prej nga një vepër e letërsisë evropiane për fëmijë hyn në qarkullimin e librit shqip, duke iu drejtuar shkollës dhe familjes.
Sipas të dhënave bibliografike dhe studimeve për historinë e letërsisë për fëmijë, vëllimi i vitit 1936 konsiderohet botimi i parë i njohur i përrallave të Andersen-it në Shqipëri. Bibliografia e librit shqip 1913–1944 e regjistron me 95 faqe dhe katër fletë ilustrimesh, duke dëshmuar edhe rëndësinë që i kushtohej paraqitjes së tij fizike. Këtu duhet të ndalemi te një fakt me rëndësi historike: përkthimi i Andersen-it nuk ishte vetëm një akt letrar, por edhe një dëshmi e hapjes së kulturës shqiptare ndaj letërsisë evropiane për fëmijë. Përkthyesit po i thoshin lexuesit shqiptar se letërsia e mirë nuk ka kufij gjuhësorë. Ajo mund të vijë nga Danimarka, të përkthehet në shqip, të lexohet në Shkodër dhe të bëhet pjesë e përvojës së fëmijëve shqiptarë.
Shkodër, më, 15.11.2026 (xhahidbushati)