JANINA – QYTET SHQIPTAR,
DËSHMI E GJALLË HISTORIKE-SHKENCORE
Me ngacmoi kujtimet fotoja e derguar nga poetja Iskra Thomai,me te pavdekshmin ,te madhin studjuesin e Folklorit Shqiptar ,labin e aposionuar Fatos Merro Rrapaj ,me te cilin beme disa ekspedita gjuhesore-folklorike ,ne fshatrat kufitare me Greqine te Devollit ,per te germuar e mbledhur folklorin dhe fjalet e vjetra te shqipes,nga banoret e ish fshatrave shqiptare,26 deri 38,te mbetura ne teritorin e shtetit Grek,pas copetimit te Shqiperise nga Fuqite e Medha dhe aneksimit te shteve Fqinje Serbise dhe Greqisene vitet 1913 dhe 1926.
Kjo treve autoktone shqiptare,gati gjysma e Devollit te sotem,te quajtur Devolli i Siperm,toponim qe ruhet e sot,,me qender administrative qytetin Kostur (Castoria) e deri ne qytetin e Follorines,me grumbullimin e deshmive te gjalla nga ish banoret e asaj zone shqiptare te mbetura ne fshatrat e sotem te Devollit,te regjistruara ne magnetofon ,ne perfocuam tezen e nje deshmie dokumetare te gjalle te vertete te madhe historike mbare kombetare ,se nje “Cameri e vogel,Devolli i Siperm” ne teritorin e shtetit Grek,packa se banoret,shqiptaret i shperngulen ne ishujt grek te Egjes e sollen ketej banoret e atjeshem.
Duke regulluar dhe evidentuar regjistrimiet me magnetofon,me shenimet perkatese dorehkrime,Mamaja ime nderhyn papritur dhe befasoi Fatosin.
-E di ,z.Fatos ,qe Nenai im rahmet paste,ishte nga Janina.
-Dale dale zonja Hysnije- ,nderhyn studjuesi e ndepret punen duke degjuar folsen,me thote mua
-Ore Luan ,po ne e paskemi gjahun ne shtepi,dhe kerkojme gjurmet andej kendej.
Mamaja ime leskoviqare sot 91-vjeçare tek motra ne Elbasan, refente me një kujtesë për t’u admiruar.
Ajo mban mend fare mirë nënën e saj. “Fetije e quanin, ishte nga Janina, nga një familje tregtare çame, martuar me gjyshin tim nga Leskoviku, me vreshtarin tregtar,Nevrus Guda, i cili bënte tregëti në Janinë.” Fetija ishte një grua kapedane, trimëreshë, trupmadhe dhe bukuroshe. Ajo ishte vajza e vetme e tre vëllezërve, tregëtarë të dëgjuar të një familjeje të nderuar në qytet. Punonte si burrë, – kujton mamaja, – në vreshtë e në shtëpi, amvisë nikoqire e rrallë, të tëra punët, si brenda e jashtë. Ajo e ndihmonte shumë gjyshin i cili ishte një vreshtar dhe specialist në zierjen e rakisë dhe përgatitjen e verës. U lindën tre vajza, mamaja ime ishte më e madhja. Fatkeqësisht, vdiq para kohe, gjatë nje lindje duke lënë jetime tre vajz dhe djalin e vogel,për të cilin u kujdes ajo, mamaja ime si vajza me memadhe. Pastaj gjyshi u martua prap me një grua të fisme nga Radati i Leskovikut, me tete Selimenë, siç e thërrisnin nipërit, e cila u kujdes për fëmijët jetimë njësoj si të ishin fëmijët e barkut të saj. Kur vdiq Fetija, e moren vëllezërit e saj dhe e mbuluan në Janinë. Gjyshit i mbeti peng. Kushedi sa herë më merrte babai, – kujton mamaja, – dhe shkonim te varri i saj,te varezat e shqiptarve,poshte kalase te Pashait(Aili PasheTepelens),me vone i zhduken ato vareza ,bashke me banoret shqipatre qe i shperngulen. Babai qante fshehurazi meje si fëmijë. Janina është në breg të liqenit, në kodër është kalaja e Ali Pashë Tepelenës. Aty poshtë ishin varret. Mamaja sjell ndërmend shtëpinë e vëllezërve të saj, në mes të qytetit, shtëpi trikatëshe ndërtuar me gurë. Kur shkuam në Greqi, në qytetin ish-shqiptar të Kosturit, kisha në plan të shkoja Janinë te varri i gjyshes sime, por nuk u realizua.
Nuk shkoi gjatë dhe qeveria greke i shpërnguli familjet shqiptare nga Janina në Anadoll të Turqisë, për më tepër vëllazërinë që mbante llagapin Çami e që më pas nuk do të figuronte më si mbiemër. Pas çlirimit, gjyshi mori nja tre shokë të besës dhe kaluan kufirin për të nxjerrë eshtrat e gruas së tij. Edhe varret i kishin rrafshuar grekët, kështu që nuk gjetën as nam e as nishan. Pas vdekjes së gjyshit, në demokraci, shkoi një nga dajat me mbesën në Turqi për të gjetur familjen e nënë Fetijes. Pas shumë peripecive mundën të kontaktojnë me disa nipa të saj, por të ftohtë e të turqizuar. Mamaja kujton me mall e nostalgji tete Selimenë (me vjen rëndë ta quaj njerkë), se ato e quanin nënë. Por nënën e saj Fetije, gruan çame të Janinës, e ka pikë në zemër. Unë e ngacmoj shpesh e i them të më tregojë për nënë Fetijen. Ajo tregon me nostalgji, pastaj fillon e qan…
Ja keshtu ,me te madhin Fatos Merro Rrapaj ,mblodhen ,evidentuam dhe i derguam keto deshmi te gjalla dokumtare gjuhesore dhe folklorike ne Institurine e Folklori dhe te Gjuhesise,me titull -”Nje Cameri e vogel ,ne Devolline Siperm”-F.M.R, bashke me studimin historiko -gjuehsor “Fjalet e shprehjet e ralla te vjetra te gjuhes Shqipe,ne treven e Devollit,Shqiperi” -L.K.(rreth 1200,te pastruara nga huazimet sllave-bullgare dhe turqizmat),te cilat me shkurtime te permbeledhura i kam botuar ne Librat e mij.
Por ,nje fatkeqesi e madhe Kombetare ,ato u zhduken pa lene gjurme,me prishjen e ketyre Institucioneve dhe arkivave dokumentare, kasetat dhe doreshkrimet tona dokumentare te gjalla,thesare te cmuara me vlera folklorike-historike kombetare.
@ Luan Kalana-Florida SHBA
ish Mesuses i Gjuhes Shqipe dhe i Letersise Devoll
