Moj Jona që nuk je E Jona….
Po shikoja herët në mëngjes, të dielën, një emision në një televizion që fliste për Vlorën. Na del një Jona, por që nuk ishte eJona pasi kishte lindur në Sarandë dhe paskësh ardhur në Vlorë e vogël e historira të tilla. E bukura që tha ishte se “Me bërjen e Lungomares ka ndryshuar mentaliteti në Vlorë se njerëzit kanë filluar të përdorin biçikletat!”
Moj Jona që nuk je E Jona, ta kanë thënë ty, apo e ke me të dëgjuar?! Profanë të shumtë po na dalin kohët e fundit. I them Jonës dhe atyre që e kanë vënë të përfaqësojë Vlorën se : Pas hapjes së shkollës “Tregtare” edhe për femra, shumë prej tyre shkonin që në vitet 1930 me biçikleta në shkollë, madje bënin dhe shëtitje buzë detit si dy motrat binjake Afërdita dhe Elisabeta Lepenica, Safo Hamzaraj, Mini Jakoeli, Shukrane Çupishti, Tuçi Matathia, Sulltana Çakërri, Angjelina Valenzia, etj. Do të ishte kënaqësi për fëmijët, sidomos vajzat e vogla kur shikonin këto vajza adoleshente që vinin grupe –grupe me bicikleta nga lagjet në qendër të Vlorës duke vazhduar në Skelë e pastaj në Ujë të Ftohtë. Një nga këto që dukej sikur të kishte lindur me bicikletë ishte Godiva Shyti, e cila dhe në moshën 85 vjeçare që ndërroi jetë nuk hoqi dorë nga bicikleta. Madje, Jona, kishte nga ato që ngisnin dhe motorin, siç ishte Ylvije Kreshpa, nëna e Liro Kreshpës. Ulu e lexo pak për Vlorën Jona, e mos e trego veten më profane sepse vlonjatët kanë pasur një gjë të çuditëshme: i kanë shkruar të gjitha gjërat, madje dhe në gazeta të huaja, që nëse vinte ndonjë dorë dhe tentonte tu fshinte kujtesën, ato ishin në gji të bibliotekave europiane. E di pse Jona? Sepse vlonjatët e kishin ngulitur atë shprehjen latine: verba volant, scripta manent (“Fjalët fluturojnë, shkrimet mbeten”) ose e thënë më thjesht “Carta canta” (Letra këndon). Pra ti e përdor fjalën “Lungomare”, por që në ngjizje ajo u shëtit me bicikletat edhe të të huajve e sidomos italianëve që Duçja i pati sjellë ngadalë-ngadalë për ti asimiluar shqiptarët. Mundohu që të lexosh ca të vërteta për Vlorën Jona, ti dhe grupi profan i duartrokitësve (siç i quan shkrimtari Bashkim Hoxha ata të sërës tënde). Mos shko më gjatë, por lexo Petro Markon dhe ndoshta kupton se Shqipërinë e duan ata që luftojnë për atë që është dhe jo për atë që u thotë karrigia… Kaq për sonte Jona…
“”””””””””””””””””””””
Gjineshtra ose lulja e shkretëtirës
Poemë nga Giacomo Leopardi
(Dhe njerëzit e deshën errësirën më tepër se dritën.- Gjoni, III: 19)
Këtu në shpatin e shkretë
të malit të tmerrshëm
Vezuvit shfarosës,
që s’e gëzon asnjë pemë apo lule tjetër
ti shpërndan përreth tufat e tua të vetmuara,
gjineshtër erëmirë e kënaqur në shkretetirë. Herët ti kam parë
kërcejtë e tu që zbukurojnë rrugët e vetmuara
që rrethojnë qytetin
që dikur ishte një zonjë e vdekatarëve,
dhe e perandorisë së humbur
që duket se me pamjen e rëndë dhe të heshtur
bëhet dëshmi dhe kujtesë për kalimtarin.
Ja po të shoh përsëri në këtë tokë,
dashnore e vendeve të trishta dhe braktisur përherë nga bota
dhe shoqëruese e fateve të përvuajtur.
Këto fusha të spërkatura
nga hiri jopjellor dhe të mbuluara
nga lava e shndërruar në gur,
që gjëmon nën hapat e pelegrinit;
ku bën fole dhe përpëlitet në diell
gjarpri, dhe ku tek e zakonshmja
zgafellë shpelle kthehet lepuri;
ishin plot me vila të hareshme dhe fusha të mbjella,
ku zverdhonin kallinjtë dhe kumbonte
vërshimi i tufave të bagëtisë;
ishin me kopshte dhe pallate,
strehë mikpritëse e mirëseardhjes
së përtacisë së të fuqishmëve; dhe ishin qytete të famshme
që mali i lartë me përrenjtë e tij
që nga goja e zjarrtë i shkrepte si rrufe i shkatëroi
së bashku me banorët. Tani gjithçka përreth
e ka mbuluar shkatërrimi,
aty ku ke hedhur rrënjë, o lule e njomë, dhe
si për të treguar keqardhje e dhimshuri
për dëmin e bërë nga të tjerë, në qiell
u dërgon një parfum me erë të ëmbël,
që ngushëllon shkretëtirën. Në këto vende të shkreta
shkon zakonisht kush lëvdon me lartësi
gjendjen njerëzore, dhe kupton
sesa kujdeset për njeriun
natyra e dashur. Dhe në mënyrën e duhur
gjithashtu kush mund të ketë njohuri
mbi farën njerëzore,
që natyra mizore, kur njeriu s’e pret,
e asgjëson pjesërisht dhe në një çast të vetëm
me një lëvizje të lehtë, dhe mundet
që me një goditje akoma më të lehtë
ta fshijë nga faqja e dheut tërësisht në çast.
Të pikturuar në këto brigje
raca njerëzore
ka “fatin madhështor dhe progresiv.”
Shiko këtu dhe këtu ke pasyrimin tënd,
shekull budalla dhe arrogant,
sepse ke braktisur rrugën e shënjuar
deri tani nga mendimi i Rilindjes
dhe ai materialist, dhe i hedh hapat pas,
mburresh me kthimin pas,
ti madje e quan progres.
Të gjitha zgjuarsitë, prej të cilave një fat i lig
të bëri baba, kanë për synim ti bëjnë lajka
qëndrimit tënd fëminor, edhe pse
ndonjëherë, midis tyre, ata
tallen me ty. Unë nuk do të shkoj nën dhé,
njollosur me një turp të tillë;
por përkundrazi përbuzjen ndaj teje
që kam të mbyllur në zemrën time,
do ta kem treguar mundësisht sa më hapur;
edhe pse e di se harresa
mbulon rëndë ata që qortojnë shumë kohën e tyre.
Me këtë të keqe, që do të jetë diçka e përbashkët
mes teje dhe meje, deri tani kam qeshur shumë.
Ti shkon duke ëndërruar lirinë, e megjithatë do
që mendimi të jetë përsëri shërbëtor, ai mendim
vetëm nga i cili u ringjallëm pjesërisht nga barbaritë,
dhe vetëm nga i cili mund të lartësohesh
në civilizimin, që vetëm për mirë
drejton fatet e përbashkëta.
Kështu që të vjen keq për të vërtetën
e fatit të hidhur dhe vendin e dëshpëruar
që të dha natyra. Për këtë arsye,
si frikacak, ti ia ktheve shpinën dritës
që na i tregoi këto gjëra; dhe, ndërsa ikën,
ti quan të poshtër ata që ndjekin atë rrugë,
dhe cilëson madhështor vetëm dinakun ose budallain,
që duke mashtruar të tjerët ose veten e tij,
e ngre qenien njerëzore mbi yjet.
Një njeri me gjendje të dobët dhe gjymtyrë të dobëta
që ka shpirt bujar dhe të lartë,
as nuk e quan
dhe as e mban veten
të pasur me ar ose të fortë,
dhe mbi jetën e shkëlqyer ose si njeri
i denjë midis njerëzve
nuk bën shfaqje qesharake;
dhe për mangësitë fizike apo thesarin nëse nuk e ka
nuk pyet për opinionin, por pa pasur turp emërton
duke folur, haptazi, gjërat me emrin e tyre, vlerëson
gjërat e tij duke iu përmbajtur të vërtetës.
Që të jetë qenie madhështore
nuk e besoj, por budalla është,
ai që ka lindur për tu zhdukur, i ushqyer me vuajtje
dhe thotë: “Kam lindur për tu dëfryer,”-
dhe me krenari të qelbur
mbush letrat dhe fate të shkëlqyera
e lumturi të reja, që qielli i shpërfill,
se s’janë për këtë rruzull, u premton në tokë
popujve, të cilët një dallgë
e një deti të egërsuar, një frymë
e një murtaje vdekjeprurëse, një tërmet i nëndheshëm
aq sa, i shkatërron, deri në atë masë sa,
do të ketë dhimbje të madhe edhe për ti rikujtuar.
Një shpirt fisnik është ai
që guxoi ti hedhë
sytë e tij të vdekshëm kundër
fatit të përbashkët, e me fjalë të sinqerta
pa lëvizur asgjë nga e vërteta
rrëfen fatin që na ra për pjesë
dhe gjendjen tonë të varfër dhe të brishtë;
i madh dhe i fortë është ai
që tregon veten në vuajtje, pa urrejtje dhe zemërim
vëllazëror, më të rënda këto
se çdo gjë tjetër, rritet
me mjerimet e tij, bën përgjegjës njeriun
për dhimbjen e tij, por e fajëson natyrën
që vërtet është e ligë, se ajo për njerëzit
është nënë për nga lindja e njerkë nga dëshira.
Njerëzimi këtë e quan armike;
dhe duke e menduar kështu, siç është e vërtetë, u bashkua
dhe u rreshtua kundër saj,
i vlerëson të bashkuar midis tyre
të gjithë njerëzit, dhe i përqafon të gjithë
me dashuri të vërtetë, duke dhënë
dhe duke pritur ndihmë të vyer dhe e gatshme
në rreziqet dhe ankthet e kryqëzuara
të luftës së përbashkët. Dhe ai mendon se është marrëzi
të marrësh armën në dorë për fyerjet e njeriut,
dhe të ngresh një kurth dhe të dëmtosh fshehurazi
fqinjin tënd, sa idjotësi do të ishte,
sikur në një fushë beteje të rrethuar nga armiq,
në momentin më të egër të sulmit,
duke harruar armiqtë, të nisni
me bashkëluftëtarët grindje të forta
dhe të ndizni arratisjet ose goditjet e shpatave
në mesin e shokëve tuaj të luftës.
Kur mendime si ky
do të jenë, siç kanë qenë në të kaluarën,
të dukshme për të gjithë; dhe kur terrori që së pari
bashkoi njerëzit kundër natyrës së keqe
në një zinxhir solidariteti,
kur fjalimi publik
i ndershëm dhe i drejtë do të jetë
në vetëvete i shëruar nga njohuritë e vërteta,
atëherë drejtësia dhe ndjenja e mëshirës do të kenë
një rrënjë ndryshe nga ajo e besimit të verbër,
mbi të cilin ngrihet mendësia e njerëzve
që zakonisht qëndron në ekuilibër siç qëndrojnë ata
që mbështetin bazën e tyre në gabim.
Shpesh në këto brigje,
që, mbetur të shkreta,
të veshura me valën e ngurtësuar
të llavës së errët që duket se dallgëzohet,
unë rri natën; dhe mbi tokën e trishtuar,
nën një kaltërsi shumë të pastër
shoh yjet që digjen nga lart, për të cilat
deti, nga larg, bëhet si pasqyrë,
dhe e gjithë bota shkëlqen me shkëndija
në qarkun e saj nëpër zbrazëtinë e qetë.
Dhe kur i vështroj me ngulm ata yje,
që për sytë e mi duken vetëm si pika,
por përkundrazi janë të mëdhënj, aq sa në realitet
toka dhe deti janë një pikë para tyre;
dhe për këta yje
jo vetëm njeriu por edhe vetë Toka,
ku njeriu nuk vlen asgjë,
është tërësisht e panjohur; dhe kur sodis
ato grumbullime yjesh
shumë të largët dhe të pafund,
që na duken si një mjegull, ku
jo vetëm njeriu, jo vetëm toka,
por të gjithë së bashku yjet tanë,
madje edhe me diellin e artë,
të pafund në numër dhe madhësi, ose janë të panjohur
ose duken si një tokë tjetër për ta,
një pikëz drite mjegullore; atëherë
çfarë mund të dukesh në mendjen time,
bir i njeriut? Dhe duke kujtuar
gjendjen tënde në tokë, për të cilën vlen si dëshmi
dheu vullkanik ku shkel unë; dhe nga ana tjetër
duke pasur parasysh se e mban veten zotin
dhe skajin e Gjithësisë; duke menduar sa herë
të ka pëlqyer të fantazosh sesi krijuesit
e botës kanë zbritur mbi këtë kokërr rëre
të harruar, e cila e ka emrin Tokë,
dhe sesi ata shpesh biseduan
këndshëm me të ngjajshmit e tu; dhe duke kujtuar
se, me përtëritjen e bestytnive të tallura me kohë,
ti përbuz të urtët dhe epokën e tanishme,
e cila duket se i tejkalon të gjitha në njohuri dhe civilizim,
në këtë pikë çfarë ndjenje shpirti, o njerëzim i mjerë,
çfarë mendimi ndaj teje ma shpon zemrën time?
Unë s’e di nëse mbizotëron e qeshura apo mëshira.
Si një mollë e vogël që bie nga pema,
që pjekja në mbarim të vjeshtës
e bën të rrëzohet në tokë pa asnjë forcë,
ku shtyp, asgjëson dhe fshin
në një çast të vetëm foletë mikpritëse
të një populli milingonash, të nxjerra nga toka e butë
me përpjekje të mëdha, dhe galeritë
dhe rezervat e ushqimit që me mund të palodhur
milingonat e zellshme që garojnë me njëra-tjetrën kanë
mbledhur nevojat e së ardhmes
në sezonin e verës; kështu, duke rënë nga lart,
nga mitra e vullkanit dhe pasi të jetë
vërtitur në qiell,
një shakullinë që mbulon diellin
bërë nga hiri, shtufi dhe guri,
të përziera me përrenj përvëlues
të rrjedhave të lavës,
ose një përmbytje e pamasë
që bie furishëm mbi bar,
e përbërë nga gurë të lëngshëm dhe metale të shkrirë
dhe nga toka që digjej,
pështjelloi, shkatërroi dhe mbuloi
në pak çaste
qytetet që lante deti
në plazhin e fundit; kështu që tani në ato qytete
kullot një dhi dhe janë qytetet e reja
të lindura jashtë hedhjes së lavës, të cilave
qytetet e varrosura u bëhen si ndenjëse dhe mali i thiktë
pothuajse shkel me këmbët e tij muret e shembura.
Natyra nuk ka për farën njerëzore
më shumë vlerësim ose kujdes
sesa për milingonat: dhe pse ploja
është më e rrallë ndaj atyre se ndaj kësaj,
kjo nga ana tjetër ndodh vetëm sepse
brezat e saj janë më pak pjellorë.
Një mijë e tetëqind vjet kanë kaluar
që kur u zhdukën, të dërrmuar
nga fuqia e lavës qytetet plot me njerëz
dhe fshatari që punon
vreshtin, që ngastra e vdekur dhe e djegur,
e ushqehen me vështirësi në këto fusha,
ende shikon lart
me dyshim për vullkanin
vdekjeprurës, që kurrë s’u bë më i butë,
por ende qëndron i llahtarshëm, ende kërcënon
me ndonjë plojë bujkun, fëmijët e tij
dhe katanditë e tyre të varfëra. Dhe shpesh
ai i ngratë i shtrirë mbi çatinë
e shtëpisë së tij fshatareske,
nën erërat shtegëtare rri pa gjumë
gjithë natën, dhe duke brofur herë pas here,
vëzhgon drejtimin e zhurmës së rrjedhës
së tmerrshme të vluar,
që derdhet nga barku i pashtershëm në kreshtën ranore
dhe pasqyrohet në gjirin e Kaprit,
portin e Napolit dhe bregun e Mergellinës.
E nëse e sheh që afrohet, o nëse
rastësisht dëgjon gurgullimën e vlimit
në fundin e errët të pusit të shtëpisë, zgjon fëmijët
dhe gruan e tij me ngut, e menjëherë ia mbathin,
duke marrë me vete plaçka sa të munden,
dhe, në arrati, ai e sheh nga larg folezën e dashur
të tij ku shkonte jetën dhe fushën e vogël
që për të ishte e vetmja mburojë ndaj urisë,
pre e valës përvëluese,
që vjen duke buçitur dhe pashmangshëm
shpërndahet mbi të gjithë atë përgjithmonë.
Kthehet në dritën e diellit
pas harresës së tij të lashtë, Pompei i zhdukur,
si një skelet i varrosur, i cili del jashtë nga toka
ose nga lakmia për pasuri ose mëshira njerëzore;
dhe nga sheshi i shkretë
drejt e në mes të rreshtave
të shtyllnajave të shkatërruara pelegrini
sodit majën e dyfishtë të zgjatur të malit
dhe kreshtën që nxjerr tym,
që ende kërcënon qytetin e shkatërruar.
Dhe në tmerrin e natës së errët
e të fshehtë, në teatrot e braktisur
e tempujt e shembur si dhe shtëpitë e rrënuara,
ku zakonisht lakuriqi i natës bën pjellën e tij,
si një pishtar misterioz
që endet zymtësisht nëpër pallatet bosh,
rrjedha e lavës vrastare,
që nga larg në mes të hijes
dërgon vetëtitje flakëruese e
pasqyrohet rreth e rrotull.
Kështu, natyra, plotësisht mospërfillëse ndaj njeriut
dhe të epokave që ai i quan të lashta,
dhe në rrjedhën e brezave njerëzorë,
gjithmonë mbetet e lulëzuar, dhe me të vërtetë përshkon
një rrugë kaq të gjatë
aq sa duket e palëvizshme. Ndërkaq perandoritë bien,
kombet dhe gjuhët ikin: ajo nuk
sheh: dhe njeriu pretendon të drejtën e pavdekësisë .
Dhe ti, gjineshtër e rritur dalëngadalë,
që stolis me shkurre të merme
këto fshatra të shkretuar,
edhe ti së shpejti do t’i bindesh fuqisë mizore
të zjarrit të nëntokës,
i cili kthehet në vendin që tani e njeh,
për të shtrirë mbi korijet e tua të buta
gjuhën e tij të pangopur. Dhe do të palosësh
nën rrezen vdekjeprurëse pa bërë qëndresë
kokën tënde të pafajshme:
e cila nuk ishte palosur deri atëherë
me lutje frikacake përpara
shtypësit të ardhshëm; por që s’ishte ngritur
me krenari të tërbuar drejt yjeve,
as mbi shkretëtirën, ku ishin
shtëpia dhe vendlindja jote
jo nga dëshira por nga fati që kishe;
por më e mençur, madje shumë herë
më pak e dobët se njeriu ishe, pasi nuk besoje
se raca jote e brishtë
mund të bëhej e pavdekshme nga fati ose nga vetvetja.
Përktheu nga origjinali në Italisht:
Laureta Petoshati
La ginestra, o il fiore del deserto
di Giacomo Leopardi
E gli uomini vollero piuttosto le tenebre che la luce.
Giovanni, III, 19
Qui sull’arida schiena 1
del formidabil monte
sterminator Vesevo,
la qual null’altro allegra arbor né fiore,
tuoi cespi solitari intorno spargi, 5
odorata ginestra,
contenta dei deserti. Anco ti vidi
de’ tuoi steli abbellir l’erme contrade
che cingon la cittade
la qual fu donna de’ mortali un tempo, 10
e del perduto impero
par che col grave e taciturno aspetto
faccian fede e ricordo al passeggero.
Or ti riveggo in questo suol, di tristi
lochi e dal mondo abbandonati amante, 15
e d’afflitte fortune ognor compagna.
Questi campi cosparsi
di ceneri infeconde, e ricoperti
dell’impietrata lava,
che sotto i passi al peregrin risona; 20
dove s’annida e si contorce al sole
la serpe, e dove al noto
cavernoso covil torna il coniglio;
fur liete ville e colti,
e biondeggiàr di spiche, e risonaro 25
di muggito d’armenti;
fur giardini e palagi,
agli ozi de’ potenti
gradito ospizio; e fur città famose
che coi torrenti suoi l’altero monte 30
dall’ignea bocca fulminando oppresse
con gli abitanti insieme. Or tutto intorno
una ruina involve,
dove tu siedi, o fior gentile, e quasi
i danni altrui commiserando, al cielo 35
di dolcissimo odor mandi un profumo,
che il deserto consola. A queste piagge
venga colui che d’esaltar con lode
il nostro stato ha in uso, e vegga quanto
è il gener nostro in cura 40
all’amante natura. E la possanza
qui con giusta misura
anco estimar potrà dell’uman seme,
cui la dura nutrice, ov’ei men teme,
con lieve moto in un momento annulla 45
in parte, e può con moti
poco men lievi ancor subitamente
annichilare in tutto.
Dipinte in queste rive
son dell’umana gente 50
le magnifiche sorti e progressive.
Qui mira e qui ti specchia,
secol superbo e sciocco,
che il calle insino allora
dal risorto pensier segnato innanti 55
abbandonasti, e volti addietro i passi,
del ritornar ti vanti,
e procedere il chiami.
Al tuo pargoleggiar gl’ingegni tutti,
di cui lor sorte rea padre ti fece 60
vanno adulando, ancora
ch’a ludibrio talora
t’abbian fra se. Non io
con tal vergogna scenderò sotterra;
ma il disprezzo piuttosto che si serra 65
di te nel petto mio,
mostrato avrò quanto si possa aperto:
ben ch’io sappia che obblio
preme chi troppo all’età propria increbbe.
Di questo mal, che teco 70
mi fia comune, assai finor mi rido.
Libertà vai sognando, e servo a un tempo
vuoi di nuovo il pensiero,
sol per cui risorgemmo
della barbarie in parte, e per cui solo 75
si cresce in civiltà, che sola in meglio
guida i pubblici fati.
Così ti spiacque il vero
dell’aspra sorte e del depresso loco
che natura ci diè. Per questo il tergo 80
vigliaccamente rivolgesti al lume
che il fe palese: e, fuggitivo, appelli
vil chi lui segue, e solo
magnanimo colui
che se schernendo o gli altri, astuto o folle, 85
fin sopra gli astri il mortal grado estolle.
Uom di povero stato e membra inferme
che sia dell’alma generoso ed alto,
non chiama se nè stima
ricco d’or nè gagliardo, 90
e di splendida vita o di valente
persona infra la gente
non fa risibil mostra,
ma se di forza e di tesor mendico
lascia parer senza vergogna, e noma 95
parlando, apertamente, e di sue cose
fa stima al vero uguale.
Magnanimo animale
non credo io già, ma stolto,
quel che nato a perir, nutrito in pene, 100
dice, a goder son fatto,
e di fetido orgoglio
empie le carte, eccelsi fati e nove
felicità, quali il ciel tutto ignora,
non pur quest’orbe, promettendo in terra 105
a popoli che un’onda
di mar commosso, un fiato
d’aura maligna, un sotterraneo crollo
distrugge sì che avanza
a gran pena di lor la rimembranza. 110
Nobil natura è quella
che a sollevar s’ardisce
gli occhi mortali incontra
al comun fato, e che con franca lingua,
nulla al ver detraendo, 115
confessa il mal che ci fu dato in sorte,
e il basso stato e frale;
quella che grande e forte
mostra se nel soffrir, nè gli odii e l’ire
fraterne, ancor più gravi 120
d’ogni altro danno accresce
alle miserie sue, l’uomo incolpando
del suo dolor, ma dà la colpa a quella
Che veramente è rea, che de’ mortali
Madre è di parto e di voler matrigna.
Costei chiama inimica; e incontro a questa 125
congiunta esser pensando,
siccome è il vero, ed ordinata in pria
l’umana compagnia
tutti fra se confederati estima 130
gli uomini, e tutti abbraccia
con vero amor, porgendo
valida e pronta ed aspettando aita
negli alterni perigli e nelle angosce
della guerra comune. Ed alle offese 135
dell’uomo armar la destra, e laccio porre
al vicino ed inciampo,
stolto crede così, qual fora in campo
cinto d’oste contraria, in sul più vivo
incalzar degli assalti, 140
gl’inimici obbliando, acerbe gare
imprender con gli amici,
e sparger fuga e fulminar col brando
infra i propri guerrieri.
Così fatti pensieri 145
quando fien, come fur, palesi al volgo,
e quell’orror che primo
contro l’empia natura
strinse i mortali in social catena,
fia ricondotto in parte 150
da verace saper, l’onesto e il retto
conversar cittadino,
e giustizia e pietade, altra radice
avranno allor che non superbe fole,
ove fondata probità del volgo 155
così star suole in piede
quale star può quel ch’ha in error la sede.
Sovente in queste rive,
che, desolate, a bruno
veste il flutto indurato, e par che ondeggi, 160
seggo la notte; e sulla mesta landa
in purissimo azzurro
veggo dall’alto fiammeggiar le stelle,
cui di lontan fa specchio
il mare, e tutto di scintille in giro 165
per lo vòto seren brillare il mondo.
E poi che gli occhi a quelle luci appunto,
ch’a lor sembrano un punto,
e sono immense, in guisa
che un punto a petto a lor son terra e mare 170
veracemente; a cui
l’uomo non pur, ma questo
globo ove l’uomo è nulla,
sconosciuto è del tutto; e quando miro
quegli ancor più senza alcun fin remoti 175
nodi quasi di stelle,
ch’a noi paion qual nebbia, a cui non l’uomo
e non la terra sol, ma tutte in uno,
del numero infinite e della mole,
con l’aureo sole insiem, le nostre stelle 180
o sono ignote, o così paion come
essi alla terra, un punto
di luce nebulosa; al pensier mio
che sembri allora, o prole
dell’uomo? E rimembrando 185
il tuo stato quaggiù, di cui fa segno
il suol ch’io premo; e poi dall’altra parte,
che te signora e fine
credi tu data al Tutto, e quante volte
favoleggiar ti piacque, in questo oscuro 190
granel di sabbia, il qual di terra ha nome,
per tua cagion, dell’universe cose
scender gli autori, e conversar sovente
co’ tuoi piacevolmente, e che i derisi
sogni rinnovellando, ai saggi insulta 195
fin la presente età, che in conoscenza
ed in civil costume
sembra tutte avanzar; qual moto allora,
mortal prole infelice, o qual pensiero
verso te finalmente il cor m’assale? 200
Non so se il riso o la pietà prevale.
Come d’arbor cadendo un picciol pomo,
cui là nel tardo autunno
maturità senz’altra forza atterra,
d’un popol di formiche i dolci alberghi, 205
cavati in molle gleba
con gran lavoro, e l’opre
e le ricchezze che adunate a prova
con lungo affaticar l’assidua gente
avea provvidamente al tempo estivo, 210
schiaccia, diserta e copre
in un punto; così d’alto piombando,
dall’utero tonante
scagliata al ciel profondo,
di ceneri e di pomici e di sassi 215
notte e ruina, infusa
di bollenti ruscelli,
o pel montano fianco
furiosa tra l’erba
di liquefatti massi 220
e di metalli e d’infocata arena
scendendo immensa piena,
le cittadi che il mar là sull’estremo
lido aspergea, confuse
e infranse e ricoperse 225
in pochi istanti: onde su quelle or pasce
la capra, e città nove
sorgon dall’altra banda, a cui sgabello
son le sepolte, e le prostrate mura
l’arduo monte al suo piè quasi calpesta. 230
Non ha natura al seme
dell’uom più stima o cura
che alla formica: e se più rara in quello
che nell’altra è la strage,
non avvien ciò d’altronde 235
fuor che l’uom sue prosapie ha men feconde.
Ben mille ed ottocento
anni varcàr poi che spariro, oppressi
dall’ignea forza, i popolati seggi,
e il villanello intento 240
ai vigneti, che a stento in questi campi
nutre la morta zolla e incenerita,
ancor leva lo sguardo
sospettoso alla vetta
fatal, che nulla mai fatta più mite 245
ancor siede tremenda, ancor minaccia
a lui strage ed ai figli ed agli averi
lor poverelli. E spesso
il meschino in sul tetto
dell’ostel villereccio, alla vagante 250
aura giacendo tutta notte insonne,
e balzando più volte, esplora il corso
del temuto bollor, che si riversa
dall’inesausto grembo
sull’arenoso dorso, a cui riluce 255
di Capri la marina
e di Napoli il porto e Mergellina.
E se appressar lo vede, o se nel cupo
del domestico pozzo ode mai l’acqua
fervendo gorgogliar, desta i figliuoli, 260
desta la moglie in fretta, e via, con quanto
di lor cose rapir posson, fuggendo,
vede lontan l’usato
suo nido, e il picciol campo,
che gli fu dalla fame unico schermo, 265
preda al flutto rovente,
che crepitando giunge, e inesorato
durabilmente sovra quei si spiega.
Torna al celeste raggio
dopo l’antica obblivion l’estinta 270
Pompei, come sepolto
scheletro, cui di terra
avarizia o pietà rende all’aperto;
e dal deserto foro
diritto infra le file 275
dei mozzi colonnati il peregrino
lunge contempla il bipartito giogo
e la cresta fumante,
che alla sparsa ruina ancor minaccia.
E nell’orror della secreta notte 280
per li vacui teatri,
per li templi deformi e per le rotte
case, ove i parti il pipistrello asconde,
come sinistra face
che per voti palagi atra s’aggiri, 285
corre il baglior della funerea lava,
che di lontan per l’ombre
rosseggia e i lochi intorno intorno tinge.
Così, dell’uomo ignara e dell’etadi
ch’ei chiama antiche, e del seguir che fanno 290
dopo gli avi i nepoti,
sta natura ognor verde, anzi procede
per sì lungo cammino
che sembra star. Caggiono i regni intanto,
passan genti e linguaggi: ella nol vede: 295
e l’uom d’eternità s’arroga il vanto.
E tu, lenta ginestra,
che di selve odorate
queste campagne dispogliate adorni,
anche tu presto alla crudel possanza 300
soccomberai del sotterraneo foco,
che ritornando al loco
già noto, stenderà l’avaro lembo
su tue molli foreste. E piegherai
sotto il fascio mortal non renitente 305
il tuo capo innocente:
ma non piegato insino allora indarno
codardamente supplicando innanzi
al futuro oppressor; ma non eretto
con forsennato orgoglio inver le stelle, 310
nè sul deserto, dove
e la sede e i natali
non per voler ma per fortuna avesti;
ma più saggia, ma tanto
meno inferma dell’uom, quanto le frali 315
tue stirpi non credesti
o dal fato o da te fatte immortali.
