Shkruan:
Dr. Bexhet Asani
Fotografitë janë marrë nga studiuesja Vlorë Fetaj Berisha që i ka bërë sot për festën e buzmit në Zym.
Ndër festat më të lashta pagane dhe më të përhapura ndër shqiptarët pa dyshim është festa e buzmit. Kjo festë është ruajtur deri në ditët tona vetëm te shqiptarët e Rekës së Epërme të Gostivarit,ndërsa në viset tjera të Maqedonisë ku jetojnë shqiptarët nuk gjejmë kurrfarë gjurme të kësaj feste,si duket është zhdukur shumë herët. Festa e buzmit në fshatrat e Rekës së Epërme është e njohur si dita e benikut. Në veri të Shqipërisë dhe në disa vise në Kosovë buzmi kremtohet më 24 dhjetor kurse në fshatrat e Rekës së Epërme festohet më 6 janar dhe lidhet me festën e kërshëndellave ortodokse.
Edhe te shqipëtarët e besimit islam në Maqedoni si në Kërçovë, Tetovë, Gostivar, Derven, Shkup, Kumanovë, Veles, Prilep et., për këtë festë është mjaft e pëhapur kënga:
Bozhiç,bozhiç,
Baj dru e diç,
Bluj e gatuj,
Pi veni mo luj. (Zenku,1982:15)
Kurse në Desovë të Prilepit thonë:
Para bozhikut,
mas bazhikut
ku t’jesh
në shpai t’jesh. (Ibrahim,2003:24)
Buzmi apo beniku siç i thonë banorët e Rekës së Epërme është një dru rreth një metër,të cilin e presin në mal djemtë e rinj,por nganjëherë edhe i zoti i shtëpisë. Ata që e sjellin buzmin kur afrohen para shtëpisë dhe e thërrasin të zotin e shtëpisë ose ndonjë anëtar tjetër të familjes,midis tyre zhvillohet ky dialog:
-O zoti i shtëpisë!
-Kush vjen?
-Beniku.
-Kë na bie beniku?
-E vejmë në zjarr,të na lehen më shumë gjem se vasha,fmija mashkull,shqerat femna.(Osmani,1997:16)
Ky dialog dhe këto përshëndetje në këto fshatra na paraqiten dhe në formë të vargjeve:
Ç’i na mbledhke panagjyr,
Panagjyr e për nantë kishë,
N’mat ma shumë e trima t’ri.
N’mat ma shumë e nuse t’reja,
N’mat ma shumë e shqera t’njoma,oooih!(Osmani,1997:17)
Para se të perëndojë dielli buzmin e vënë në vatër që të digjet. Anëve të benikut hedhin nga një lugë gjellë prej çdo gjelle të përgatitur për nder të kësaj feste. Pasi digjet buzmi,të nesërmen hirin e tij e çojnë nëpër rrënjët e pemëve me qëllim që pemët të japin sa më shumë fruta vitin që vjen. Festa e buzmit apo e benikut lidhet me pjellorinë dhe përtëritjen e diellit. Dy shembujt e mësipërm janë mbijetojat e fundit të festës së Buzmit te shqiptarët e Maqedonisë.
Për festën e buzmit të dhëna interesante na jep atë Bernardin Palaj sesi festohet në Veriun e Shqipërisë:
“Dy burra tjerë dalin jashta shtëpije dhe i marrin ata buzma për dy skâjesh tue ndejë njâni mbas tjetrit e ashtu u ngjiten shkallvet deri te praku i derës. Aty i thrrasin të zotit të shtëpís, si t’ishin miq të largët :
– O i zoti i shtëpìs! – Askush nuk u a dredhë gjegjen. Thrrasin së dyti; prap heshtim i plotë prej mbrendanit të shtëpís; kur të thrrasin së treti
– Hojjaa! Përgjigjet i madhi i familjes prej së mbrendanit.
– Po vjen buzmi bujar me dushk e me bar, me gjâ e me mall e me gjith të mirat e Zotit!
– Mirë se u bjen Zoti ! Pastu prù ora me nafakë ! – pergjegjë i zoti i shtepís mbrendë. Tue hym buzmi mbrendë, të gjith misat e shtëpís çohen në kambë; hjekin kapuçat, e ndërsa i zoti i shtepís njéh uratime, dikush blegron si delme, tjetri virrë si dhì, kush pallë si lopë e kush brylekë si kau, fëmija ndjekin me zâ kingjat, edhat e viçat e vathit e kështu s’ prâjnë tue ndjekë me zâ të gjitha shtâzët shtëpiake deri sa të vendohen buzmat në zjarm prej të zotit të shtëpís, i cili me mâ të madhin nderim i mbulon me shpuzë zjarmi, tue i ruejtë mos të digjen skâjesh, pse ato una duhen nesër për me bâ lamin. Atëherë ulet treveza e vihet pija; por përpara do të kryhet edhe një flijim i veçantë. Në nji quk të zgavrruem manakali në trup të buzmit i zoti i shtëpís qet farën e të gjith sendit shka t’i prodhojë toka, tue i a lypë Zotit emën për emën me i a falë secilen farë qi qet n’atë gropëz. Atëherë merr gotën e rakís. Robët e shtëpís rrijnë gjithnji në kambë, ndersa i zoti i shtëpís me gotë të pijes në dorë kështu i falet buzmit bujar, ku kqyrin të gjith pjestarët e familjes:
– Të falemi buzmi bujar! Unë po të falem me krezhmi; ti m’u fal me bulshí e me gjithë të mirat e Zotit; ti me na i falë e me na i bâ nafakë ! – e gotën e parë ia derdh buzmit n’at quk. Mun në ketë kohë e zoja e shtëpís, qi gjindet në tjetrën anë të votrës, qet edhe kjo n’at vrimë të buzmit pak tlynë e pak djathë, tue i u lutë Zotit e buzmit me ia falë bulmetin shtëpísë. Baríjt atëherë qesin përmbi buzma do pipa lejthije për mos me u dalë dybëza dhivet. Zjarmi do të ruhet gjith natën deri të bâhet lami, e askush s’do të frŷjë n’at zjarrm, për mos me thyem era pemët në verë. Mandej ulen të gjithë në tryezë për me darkuem. Ne ketë natë, nuk ka shtëpí sado e vogël ajo të jétë, qi nuk gaton fërlikun e buzmit– nji laknuer petash të grujta e arrash.
Para se me nisë bukën, i zoti i shtëpís i bjen lehtë me sup të krahut të majtë shoqit qi ka për brî, tue uruem me këto fjalë:
– Ar m’arë si duejt n’arë; e ashtu si janë të gjith rreth tryeze përsërisin këto fjalë me rend, tue ndeshë shoqishojnë me supa të krahut. Si të kryhet e ndeshuna e parë, fillon prap i zoti i shtëpís, por në krah të djathtë e vetëm mbasi të kryhet kjo ceremoní, hahet darkë.
