BARBA TASUA (PILO)
Barba Tasua ka qene nje figure popullore me nje popullaritet te lakmuar si rralle kush tjeter. Ai kishte krijuar profilin e tij si nje ze i vecante qe e thoshte fjalen me kurajo me guxim dhe me humor. Me humor qe dinte ta bente sic e bente ai .Ishte njeri me aktivitet te pasur .Njeri i zgjuar qe i degjohej fjala . Barba Tasua kish lindur me 7 Qershor 1891 ne Vuno .Ai ishte i biri i Pilos dhe nenen e kish nga pavllaj ,Naste Pavllia e thoshin ,e motra e gjyshit te Piro Pavllos te cilet prune ne jete 5 femije,4 vajza dhe nje djale .Ollga ne mos gaboj qe ishte martuar ne Zotaj me Thanasin po vdiq shpejt dhe te birin ,se vetem nje femije bene ,Gogon qe I thoshin Gogo bonjaku ja rriten keta bile dhe vajzen e madhe te Gogos ,Ollgen se nuk ishin ne gjendje te mire ekonomike ,Vathia me Pilo Latin ne Illias , Lilua me Sokrat Varfin dhe Hajdhua me Qiro Kocon . Barba Tasua e filloi shkollen ne Vuno por pastaj i jati e coi ne nje shkolle shqipe .Pastaj u kthye dhe vazhdoi ne Vuno. Ai e zoteronte shume mire gjuhen greke dhe dinte shume proverba qe ishte nje fenomen ne perdorimin e tyre . Nuk kam te dhena se cfare shkolle kish vazhduar me tutje por thone qe kish bore ca vite ne Zosimea te Janines apo ne Korfuz . Ata kishin mulqe si te gjithe te tjeret ,ne kokepade , kurvuli, ne rome’ ,nomeja e Taso Pilos I thoshin etj.por qe kish trasheguar dhe nje mulli ne lume. Mulliri ka qene te kthesa , ne ane te ures qe shkojen ne Illias por qe u rrenua . Mulliri kishte vlera jo vetem si nje objekt i vecante i ketij lloji por dhe nga ana historike e dokumentare .Me zgjerimin e rruges ajo pjesa e lumit qe vazhdonte per ne det ka qene ndofta me panoramikia ,me nje bukuri mahnitese ,me rrepe madheshtore anash deri poshte dhe lumi qe gurgullonte ,rridhte ë shkonte . Nje mrekulli qe kishe kenaqesi ta sodisje .Te vjen keq kur e shikon tani . Njohja me barba Tason fillon nga femijeria ime se pastaj une mora rruge tjeter ne jete dhe u largova nga fshati. Ate e mbaj mend me nje trup mesatar , te drejte ,i veshur mire dhe nje xhakete qe se hiqte nga supet .Ne xhepin e majte mbante ato aletet qe i duheshin ne pune por dhe qelqet qe i vareshin poshte te hunda. Vetullat pak te thinjura e te ngritura lart.Une takohesha me te sa here me dergonin per te blere ndonje gjo ne dyqanin ë tij “Artikuj te perzier ” quhej dhe mund te gjeje pergjithesisht ato qe duheshin per nje familje fshati. Barba Tasua jetoi ne nje perjudhe te trazuar te histories se ketij vendi ndofta nga me te rendat ,me luftra e konflikte te shumta qe nuk kane qene pa ndikime . Ne cdo pikpjekje historike ,ne cdo situate qe e ka perplasur fati ai nuk ka qendruar indifirent perkundrazi ka qene aktiv. Vit 1913 si vit i mbrapshte qe ka qene ,e gjeti ne Vuno .Ne ate kohe ne fshatrat e bregut kish ardhur nje komisjon i fuqive te medha per ndarjen e kufijve dhe ndaluan dhe ne Vuno . U befasuan kur pane te muri qe kishte nje dere per te hyre te Lilo Gjikia , nje shkrim ne gjuhen greke “Zito Vasilevi “. Vasilevi ishte mbret i Greqise ne ate kohe .Nje nga ata e pyet barba Tason qe u ndodh rastesisht aty se cfare do te thote kjo ? – ” Rrofte mbreti ju pergjigj ,por ne jemi shqiptare dhe keshtu do mbetemi ” Ai atere ishte vecse 22 vjec po duket qe ishte i mbrujtur me ndjenja atdhetare dhe u tregua i pjekur me qendrimin qe mbajti . Ne vitin 1920 , kur filloj lufta e Vlores kunder Italise qe kerkonte ta copetonte Shqiperine dhe ta vinte nen pushtetin e saj ,ai e dinte ku e kishte vendin dhe me disa shoke te tjere vunjotes ,vullnetarisht ,nga zjarri qe u digjte per vatanin u rreshtuan me forcat kryengritese dhe Italine e pare e hodhen ne det. Nase Beni ,pjesemarres dhe ai vete ,i kendoi asaj lufte epokale qe ka mbetur ne histori : Ceshte keshtu qe degjojme / Shqipetarete luftojne / me nje mbret 40 miljone / Po me se luftojne valle ?/ Me sepat’e me hanxhare /Dyfeqet lidhur me gjalme / fisheket ne xhep i mbajne …Me pak vargje shume kuptimplote e ka sintetizuar ate lufte . Por nuk eshte vetem kjo qe eshte ndjere prania e tij. Ne vitin 1924 si fanolist qe ishte ,e mbeshteti dhe e perkrahu pa rezerva revolucionin e Qershorit .Ne ate vit ,ai ishte ushtar. Kryente sherbimin ushtarak ne veri te vendit .Me triumfin e revolucionit qe se pati jeten e gjate sepse femijen e mbyten qe ne shpergenje ,e thirren dhe e veshen oficer me graden majorr dhe e derguan ne Krume .Me vone e trasferuan ne Permet ,oficer i ushtrise kombetare me te njejten grade që duket dhe ne foto ,ne jakat e xhaketes .Kur deshtoi revolucioni ,ate se lidhte asgje me Zogun sepse ishte anti Zogist i deklaruar dhe kunder monarkise .
Iku dhe u kthye ne fshat e u muarr me punet e tij . Ai kishte miq e shoke te shumte matane malit,ne lumin e Vlores ,ne Dukat e ne Vlore etj .Te kishe mik Eqerem bej Vloren ishte nje nder i vecante si nje njeri i shkolluar dhe me kulture por dhe nje figure politike me peshe ne ato vite .Me vone Kapo Abazin ,te jatin e Hysni Kapos . Te jatin e Vehbi Hoxhes , nje burre i nderuar me te cilin e lidhte nje miqesi familjare . Ai kishte nje hasmeri dhe sa here qe i kanosej jeta nga rreziku , te barba Tasua e gjeti mbeshtetjen dhe si mungoi ndonjehere ndihma . Miqesin e vazhdoi dhe me te birin ,Vehbiun qe mbas clirimit u be gjeneral . Miqesine e ruajten nga respekti e konsiderta qe kishin se e kishin krijuar ne momente rreziku. Ne vitin 1940 Italia ,mbasi pushtoi vendin tone me 1939 ,pa kurrfare rezistence ,sulmoi Greqine qe dihet tashme se cfare fundi pati .Per fat te keq fronti u vendos ne Skutara dhe Vunoi hoqi pasojat e saj .I shperngulen nga fshati ne vende te tjera ,fshati u dogj ,u rrenua e u plackit. Barba Tason me disa te tjere e internuan ne itali, ne Noventa vicentino quhej , ne provincen e Vicences(Veneto) ose me sakte Camisano Vicentino ” ,ku ka pasur dhe nje komunitet te vogel shqiptaresh qe punonin ne bujqesi . Duhet te kete qendruar deri afer vjeshtes . Pastaj i liruan se i perdoren per internimin e ebrejve Fotua eshte fiksuar ne momentin qe ka dale , veshur me kostum ne moshen 39 vjecare . U kthe ne fshat dhe filluan peripeci te tjera e te shumta te luftes . Lufta e dyte qe kish filluar u shtri deri ne anet tona . Nuk mjaftoi Italia por dhe gjermanet me mbrapa . Sigurisht qe filloi rezistenca dhe djem e vajza dolen malit .Vunoi u be vatra e luftes se krahines .Lufta i beri vete seleksionimet me vone. Burrat e fshatit qe kishin qene kurbetlinj pergjithesisht ,si njerez te gjezdisur ,te veshur mire ,me kapello e me bastune qe kishin qene ne ato vende ku behet politika dhe vendoset fati i popujve ,kishin degjuar dhe per komunizmin ne Bashkimin Sovjetik,per kolektivizimin qe ishte bere atje ,per denimet ne kampet e Siberise e plot te tjera qe sperqasej me botkuptimin e tyre dhe e dinin se cfare e keqe ish dhe nuk e donin .Ata ishin njerez te lexuar e te azhornuar me gazetat qe lexonin perdite dhe ne kafene qe mblidheshin ,luanin me kartera ,domino etj dhe bisedonin per tema te ndryshme qe i shqetesonin sic ishte lufta ,pjesemarrja ne te ,rreziqet qe kanoseshin .Ata nuk perbenin ndonje grupim me peshe qe mund te ndikonin se skishin ndonje organizim por fjala dhe zeri i tyre degjohej ne fshat se kishin autoritet. Ata kishin nje fare mosbesimi ndaj luftes,ndaj ketyre djemve e vajzave te rinj fare ne moshe “kalamane ” sic i quante ndonjeri prej tyre qe do luftonin kunder nje maqine te rende sic ishte Gjermania naziste. Po ata kishin dhe merakun e shqtesimin se mos digjej fshati sic ishin djegur ne disa vende te tjera. Nuk mund te them se ska pasur ndonje ndikim dhe reaksioni ne elemente te vecante por ska qene aqe percaktues per te penguar levizjen. Barba Tasua ne keto situata te turbullta ka pasur ndoshta ndonje shfaqje pasigurie apo ndonje lekundje por skane qene percaktuse ne karakterin dhe formimin e tij. Por ai diti te orientohej drejt dhe te zere pozicionin qe i takonte qe e kishte treguar me aktivitetin patriotik qe kish bere ne te kaluaren. Ai i vendosur e kish shfaqur opinionin e tij ne ato vite “Ku na shpie mushka ne pleqve keshtu ? Me te rinjte dhe ne bashke “. Kleanth Andoni na thote se ne nje mbledhje qe u be ne Stravema ,Zahua doli me nje propozim qe tu behej nje paralajmerim ketyre personave dhe ka qene deshmitar me te kur njeri u justifikua dhe tjetri shfajesohej se “ndonje fjale per largimin ë partizaneve ” e kish thene “i detyruar nga rrethanat ” porse “partizanet jane bijte e ketij vendi dhe skemi si te jemi kunder tyre ” Zahua i tha “nuk mund te jesh me partizanet e njekohesisht te jesh kunder tyre dhe se koha per te treguar se kush je eshte sot dhe jo neser ” Ai u zotua dhe e mbajti fjalen .Sidoqofte nga keta zera beri te deshtoje nje mbledhje ne fshat me nje te deleguar te qarkorit .Qarkori mori nje vendim ekstrem per mendimin tim ,per te egzekutuar nga nje person ne cdo fshat qe te behej si shembull. Ne Vuno mbasi seleksionuan disa persona si me te mundshmit ,perfunduan ne njerin qe skish as njeri ,mbeshtetje dhe perkrahje nga kreret e levizjes dhe vajti viktime si shembull per te tjeret. Lufta eshte lufte dhe ka ligjet e veta .Levizja u shtua ,pjesemarrja po ashtu dhe u krijuan formacione me te medha partizane sic ishte dhe ajo e Brigades V ku ne perberje te saje kishte dhe shume djem e vajza vunjotese .Ne inagurimin e saj ne Bramyshnje te Terbacit me 20 janar 1944 ka marre pjese dhe Taso Pilua me Koste Kapon dhe nja dy te tjere nga Vunoi ne mbeshtetje te luftes qe dukej se do ishte e shpejte fitorja e saj . Dhe ashtu ndodhi.Shqiperia u clirua. Barba Tasua ishte martuar heret rreth viteve 1920 me nje vajze nga nje dere e madhe po dhe ai nuk binte poshte nga sera. Kani Spiria .Ajo ishte e motra e Llambro Spiros .Kania ka qene nje zonje grua ,fisnike si nga dera qe kish dale,e jashtezakonshme ,e dashur ,e sjellshme ,e edukuar por qe fatkeqe se spru ne jete femije dhe sic kish zemren i thote burrit te saj qe te martohej . Edhe ai u tregua fisnik ndaj gjestit te saj ,e mbajti dhe pse mori nje tjeter ,Limbe Andonen ne vitin 1945-46 qe pru ne jete dy djem. Zakonet dhe tradita keshtu e duaj. Ajo u be per femijet meme e shkuar memes dhe ashtu e therrisnin.I rriti ,I edukoi dhe ata ruajten respektin e dashurin qe ajo u fali me shumice . Kaluan nje jete te tere bashke dhe s’kembyen llafe per keq me Limben .Ne ndonje rast ,shume i vecuar sec prishen llaf dhe barba Tasua i degjoi dhe i tha te shoqes : ” Ë shikon ate ? ,dhe tregoi fotografin e tij ne mur. Ajo (Kania) ka marre ate deli burre ndersa ti i tha, ke marre kete m..burre dhe tregoj veten ” . Ne 1966 Llambro Spirua kish shkruar nje liber per Himaren .Ai ishte personalitet , doktor me emer por ithtar i vorio-epirit qe Lefter Kasneci si kryetar lokaliteti e kish kritikuar shume ne takimet qe bente me popullin.Ajo u ndodh ne fshat,me nje djale perdore ,para cezmes kur rastesisht erdhi dhe ai. Ju turr e indinjuar dhe e revoltuar per te vellane duke i thene :”Si ste vjen turp te zesh emrin e Llambro Spiros ne goje .U bere ti…kush eshte Llambro Spirua …” dhe ca fjale te tjera por ai eci rruges dhe si ktheu nje fjale. Me 1943 Sofo Lazri gjate luftimeve u plagos dhe erdhi ne Vuno per tu sheruar .Nje dite thoshte ai ,kisha dale e po rrija te potoni aty siper qe zbret rruga poshte dhe paticken e kisha vene midis kembeve kur barba Tasua erdhi aty dhe me pyeti :”ce ke ate? “-paticke -i thashe – Ce do o djale ate, pa nxirre ne diell cfare hije do beje…Sa hije ben ajo ,aqe do beje dhe per ty . Kuptimi ishte qe ai ishte kunder dhunes ,kunder perdorimit te forces qe jane te spjegushme dhe per ndonje qendrim te lekundur qe mund te kete mbajtur . Me Mit Balen ishin miq e shoke ,si vunjotes ,fanoliste por dhe shkonin bashke .Mit Bala mbasi u kthye nga Korfuzi qe ndenji per 15 vjet si anti Zogist qe ishte e komprometoi figuren e tij me zgjedhjen qe beri .Pranoi te behej kuestor ne kundershtim me ato qe kish luftuar tere jeten.Kur u takuan i tha :” Pse e bere kete o Miti ?” Ai ju pergjegj “Tasoo I tha ,Ti Pilua te la nje mulli ,une mbeta pa gje ” -” Po mire I tha shpjeru dhe Maren tani ( te shoqen ) “. Barba Tason do ta vecojme dhe per dicka tjeter ,per humorin ë kendshem , per ironine fine qe perdorte qe ndonse ka pasur dhe ndonje keqkuptim ne perdorimin e saj qe mund te shkonte ne sarkazem ,per mendimin tim me duhet te them se ai ka fshikulluar vese ,zakone ,tradita ,paragjykime , shfaqje e dukuri shoqerore qe ai i vezhgonte ne jeten e perditeshme . Ne kete kuptim ai ka qene nje ze i rralle ,i fuqishem ,i guximshem per jeten e nje fshati . “liria fillon nga ironia “thoshte Hygo …”kuptimi i ironise eshte nje garanci e forte ë lirise ” .Ai e kishte kete prirje nga zgjuarsia qe kishte por duhet ta dallojme mire se ska qene tendencioze . Ajo ishte e natyrshme .Duke u kthyer ne kohe tani do ta kuptojme dhe me mire , jeten e atyre viteve por dhe vleren e humorit qe bente se sic thoshte Caplini, ” Nje dite e kaluar pa buzeqeshje eshte nje dite e humbur “. Tek barba Tasua sic jane njerzit e ndershem dhe te drejte ka qene e dukshme qendrimi ndaj padrejtesive ne forma e menyra te ndryshme .Historite e tij jane te shumta dhe fakti qe i kane qendruar kohes tregojne se kane zene vend . Eshte me vend ndoshta te sjellim ndonje shembull me shume per keta te rinjte e sotem qe si dine shume gjera nga brezi i meparshem . Pavllo Stoli dhe Koste Shetin i kish miq .Pavllua gjate nje perpjekje ne manastir ne illias me gjermane mbeti i plagosur dhe mbas ca ditesh vane e moren Naste Gumia me Fotine Andonen me mushke sic me tregonte Gogo Vasili.Kur u afruan te via e protet ,ai keceu nga mushka qe mos ta shihnin qe e terhiqnin grate se ishte e turpeshme sipas zakonit .Barba Tasua e pa dhe i tha :” Nuk kishe ketu ,duke i treguar me gisht koken qe e more ketu ?,duke i treguar gjoksin ” Ai levizi doren per te ngritur sharkun dhe ai mendoi se nxorri armen .” Bera shaka ,i tha ,makar qe shpetove per femijet e tu” .Gaqe Kapua kish vajtur per te blere gozhde . Ja bo gati sa duaj po kandari svin ne ballance dhe hoqi nje gozhde dhe ë vuri ne tavoline , Gaqia e vu e keshtu hiq e vure me ne fund i tha :” Nuk ta ap o Gaqe kete gozhde sikur ta di qe do ta ngulesh dhe ne zemer ” Here pas here i vinin per kontroll revizion nga Himara .Ai revizori duke pare ato karterat ,fletoren qe kishte ,ku i ke -i tha se jane rremuje ë spo i gjej dot .I mori ate fletoren dhe i tha :” Nuk e shikon se cfare shkruan ketu?, “artikuj te perzier “,atere te perziera jane “. Humori i shendetshem e shoqeroi gjithe jeten dhe eshte nje e vertete ,qe nga humori ,nga e qeshura kanë frike te gjitha pasionet tona te ulta . Ai kishte nje humor te shendetshem dhe dinte ti jipte sensin e duhur. Nje here Kone Balia ,kish mbledhur kursimet e veta dhe vate te merrte nje dyshek pambuku . Pyeti sa bente dhe e bleu . Mbas pak vate Mit Mitrushi dhe per koincidence do blinte dhe ai nje dyshek .E pyeti Barba Tason -Sa jane dysheket ? i tha -Shko pyet Kone Balen ,ju pergjegj ai . Eshte me interes tu sjell dhe nje opinion te Aleks Nikollorit si funksionar partie qe ka qene , ne kujtimet qe ka lene ne librin ë tij : ” Taso Pilo ka qene njeri autoritar ,nuk fshihte mendimet e tij .te gjithe e therrisnin Barba Taso .Ai ishte intelegjent nga natyra ,elegant ne te ecur e ne te fole .Njihte zakonet dhe nuk shkelte mbi to .I kerkonin mendim per te zgjidhur ndonje problem …ne kuvend shtohej gezimi ndersa hidherimi lehtesohej .Kuvendonte pa qiber .Shakate e tij kalonin goje me goje .Ndonjerin qe nuk e donte e ironizonte deri ne sarkazem .Miqte e tij ishin te shumte dhe mbrapa malit ,Vranisht e Terbac .Ka qene patriot pamvaresisht se ndonje ia mohonte .ka qene pjesemarres ne levizjen demokratike .Me propozim te Hysni Kapos dhe vendim te kuvendit popullor ju dha titulli “PATRIOT” .Kishte njerez qe folen kunder po pastaj heshten .Kur ju dha titulli falenderoj dhe tha :” Do isha dy here patriot po nuk pata femije se dhe une do i dergoja partizane ( Ishte viti qe akoma skishin lindur femijet )”. Ne vitet e fundit te jetes ,gjendja e tij u perkeqesua nga ca dhimbje qe kishte ne stomak.E cuan ne Tirane ta kontrollonin e ta vizitonin .Ne ato vite Pel Sheti kish mbaruar studimet per doktor dhe punonte ne spital .Sa e mori vesh si vunjotes por dhe mik i babait te tij ,e mori dhe i beri te gjitha egzaminimet por fatkeqesisht rezultatet vertetuan qe kishte kancer. Ai per ta qetesuar i dha ca ilace pa i treguar per te keqen qe e mundonte .”Do behesh me mire me keto ilace qe do marresh “i tha . Ai e kuptonte se ne cgjendje ishte dhe c’rruge kish marre . “Faleminderit o djale -i tha, po as me thua c’ti them Koste Shetit kur te vete ta gjoj ?” Humorin nuk e hoqi nga goja dhe pse e dinte fundin e tij. Ne shtepin e tij ne vuno kur u kthye duke pritur vdekjen ,vinin ta gjenin sic e duaj zakoni . Nje dite i erdhi nje nga shoket e partise dhe midis te tjerash me dhimbje i tha :” Ah ,Taso, Taso …dhe ti …( linte te kuptohej qe na le )…Ai ju pergjegj menjehere : ” Per te vdekur , ka vdekur dhe Lenini …” Vjerra e tij ,Ngjello e quanin dhe ishte himarjote nga Lazrajt ,dhe vin per ta gjetur ne ato momente pothuaj te fundit te jetes, i tha nje dite : ” Tasoo ,mo je i semure …(me keqardhje ) -I semure jam ,i tha ,po mua sme vjen keq qe do vdes po qysh do ndahem me ty ” Ai nderroi jete me 1961 ,ne moshen 70 vjecare . Duke kujtuar Taso Pilon , nderojme nje figure me emer ,nje patriot me merita ,nje ze te vecante ne jeten e nje komuniteti , nje njeri qe la jo pak gjurme ne historine e fshatit .
Iku dhe u kthye ne fshat e u muarr me punet e tij . Ai kishte miq e shoke te shumte matane malit,ne lumin e Vlores ,ne Dukat e ne Vlore etj .Te kishe mik Eqerem bej Vloren ishte nje nder i vecante si nje njeri i shkolluar dhe me kulture por dhe nje figure politike me peshe ne ato vite .Me vone Kapo Abazin ,te jatin e Hysni Kapos . Te jatin e Vehbi Hoxhes , nje burre i nderuar me te cilin e lidhte nje miqesi familjare . Ai kishte nje hasmeri dhe sa here qe i kanosej jeta nga rreziku , te barba Tasua e gjeti mbeshtetjen dhe si mungoi ndonjehere ndihma . Miqesin e vazhdoi dhe me te birin ,Vehbiun qe mbas clirimit u be gjeneral . Miqesine e ruajten nga respekti e konsiderta qe kishin se e kishin krijuar ne momente rreziku. Ne vitin 1940 Italia ,mbasi pushtoi vendin tone me 1939 ,pa kurrfare rezistence ,sulmoi Greqine qe dihet tashme se cfare fundi pati .Per fat te keq fronti u vendos ne Skutara dhe Vunoi hoqi pasojat e saj .I shperngulen nga fshati ne vende te tjera ,fshati u dogj ,u rrenua e u plackit. Barba Tason me disa te tjere e internuan ne itali, ne Noventa vicentino quhej , ne provincen e Vicences(Veneto) ose me sakte Camisano Vicentino ” ,ku ka pasur dhe nje komunitet te vogel shqiptaresh qe punonin ne bujqesi . Duhet te kete qendruar deri afer vjeshtes . Pastaj i liruan se i perdoren per internimin e ebrejve Fotua eshte fiksuar ne momentin qe ka dale , veshur me kostum ne moshen 39 vjecare . U kthe ne fshat dhe filluan peripeci te tjera e te shumta te luftes . Lufta e dyte qe kish filluar u shtri deri ne anet tona . Nuk mjaftoi Italia por dhe gjermanet me mbrapa . Sigurisht qe filloi rezistenca dhe djem e vajza dolen malit .Vunoi u be vatra e luftes se krahines .Lufta i beri vete seleksionimet me vone. Burrat e fshatit qe kishin qene kurbetlinj pergjithesisht ,si njerez te gjezdisur ,te veshur mire ,me kapello e me bastune qe kishin qene ne ato vende ku behet politika dhe vendoset fati i popujve ,kishin degjuar dhe per komunizmin ne Bashkimin Sovjetik,per kolektivizimin qe ishte bere atje ,per denimet ne kampet e Siberise e plot te tjera qe sperqasej me botkuptimin e tyre dhe e dinin se cfare e keqe ish dhe nuk e donin .Ata ishin njerez te lexuar e te azhornuar me gazetat qe lexonin perdite dhe ne kafene qe mblidheshin ,luanin me kartera ,domino etj dhe bisedonin per tema te ndryshme qe i shqetesonin sic ishte lufta ,pjesemarrja ne te ,rreziqet qe kanoseshin .Ata nuk perbenin ndonje grupim me peshe qe mund te ndikonin se skishin ndonje organizim por fjala dhe zeri i tyre degjohej ne fshat se kishin autoritet. Ata kishin nje fare mosbesimi ndaj luftes,ndaj ketyre djemve e vajzave te rinj fare ne moshe “kalamane ” sic i quante ndonjeri prej tyre qe do luftonin kunder nje maqine te rende sic ishte Gjermania naziste. Po ata kishin dhe merakun e shqtesimin se mos digjej fshati sic ishin djegur ne disa vende te tjera. Nuk mund te them se ska pasur ndonje ndikim dhe reaksioni ne elemente te vecante por ska qene aqe percaktues per te penguar levizjen. Barba Tasua ne keto situata te turbullta ka pasur ndoshta ndonje shfaqje pasigurie apo ndonje lekundje por skane qene percaktuse ne karakterin dhe formimin e tij. Por ai diti te orientohej drejt dhe te zere pozicionin qe i takonte qe e kishte treguar me aktivitetin patriotik qe kish bere ne te kaluaren. Ai i vendosur e kish shfaqur opinionin e tij ne ato vite “Ku na shpie mushka ne pleqve keshtu ? Me te rinjte dhe ne bashke “. Kleanth Andoni na thote se ne nje mbledhje qe u be ne Stravema ,Zahua doli me nje propozim qe tu behej nje paralajmerim ketyre personave dhe ka qene deshmitar me te kur njeri u justifikua dhe tjetri shfajesohej se “ndonje fjale per largimin ë partizaneve ” e kish thene “i detyruar nga rrethanat ” porse “partizanet jane bijte e ketij vendi dhe skemi si te jemi kunder tyre ” Zahua i tha “nuk mund te jesh me partizanet e njekohesisht te jesh kunder tyre dhe se koha per te treguar se kush je eshte sot dhe jo neser ” Ai u zotua dhe e mbajti fjalen .Sidoqofte nga keta zera beri te deshtoje nje mbledhje ne fshat me nje te deleguar te qarkorit .Qarkori mori nje vendim ekstrem per mendimin tim ,per te egzekutuar nga nje person ne cdo fshat qe te behej si shembull. Ne Vuno mbasi seleksionuan disa persona si me te mundshmit ,perfunduan ne njerin qe skish as njeri ,mbeshtetje dhe perkrahje nga kreret e levizjes dhe vajti viktime si shembull per te tjeret. Lufta eshte lufte dhe ka ligjet e veta .Levizja u shtua ,pjesemarrja po ashtu dhe u krijuan formacione me te medha partizane sic ishte dhe ajo e Brigades V ku ne perberje te saje kishte dhe shume djem e vajza vunjotese .Ne inagurimin e saj ne Bramyshnje te Terbacit me 20 janar 1944 ka marre pjese dhe Taso Pilua me Koste Kapon dhe nja dy te tjere nga Vunoi ne mbeshtetje te luftes qe dukej se do ishte e shpejte fitorja e saj . Dhe ashtu ndodhi.Shqiperia u clirua. Barba Tasua ishte martuar heret rreth viteve 1920 me nje vajze nga nje dere e madhe po dhe ai nuk binte poshte nga sera. Kani Spiria .Ajo ishte e motra e Llambro Spiros .Kania ka qene nje zonje grua ,fisnike si nga dera qe kish dale,e jashtezakonshme ,e dashur ,e sjellshme ,e edukuar por qe fatkeqe se spru ne jete femije dhe sic kish zemren i thote burrit te saj qe te martohej . Edhe ai u tregua fisnik ndaj gjestit te saj ,e mbajti dhe pse mori nje tjeter ,Limbe Andonen ne vitin 1945-46 qe pru ne jete dy djem. Zakonet dhe tradita keshtu e duaj. Ajo u be per femijet meme e shkuar memes dhe ashtu e therrisnin.I rriti ,I edukoi dhe ata ruajten respektin e dashurin qe ajo u fali me shumice . Kaluan nje jete te tere bashke dhe s’kembyen llafe per keq me Limben .Ne ndonje rast ,shume i vecuar sec prishen llaf dhe barba Tasua i degjoi dhe i tha te shoqes : ” Ë shikon ate ? ,dhe tregoi fotografin e tij ne mur. Ajo (Kania) ka marre ate deli burre ndersa ti i tha, ke marre kete m..burre dhe tregoj veten ” . Ne 1966 Llambro Spirua kish shkruar nje liber per Himaren .Ai ishte personalitet , doktor me emer por ithtar i vorio-epirit qe Lefter Kasneci si kryetar lokaliteti e kish kritikuar shume ne takimet qe bente me popullin.Ajo u ndodh ne fshat,me nje djale perdore ,para cezmes kur rastesisht erdhi dhe ai. Ju turr e indinjuar dhe e revoltuar per te vellane duke i thene :”Si ste vjen turp te zesh emrin e Llambro Spiros ne goje .U bere ti…kush eshte Llambro Spirua …” dhe ca fjale te tjera por ai eci rruges dhe si ktheu nje fjale. Me 1943 Sofo Lazri gjate luftimeve u plagos dhe erdhi ne Vuno per tu sheruar .Nje dite thoshte ai ,kisha dale e po rrija te potoni aty siper qe zbret rruga poshte dhe paticken e kisha vene midis kembeve kur barba Tasua erdhi aty dhe me pyeti :”ce ke ate? “-paticke -i thashe – Ce do o djale ate, pa nxirre ne diell cfare hije do beje…Sa hije ben ajo ,aqe do beje dhe per ty . Kuptimi ishte qe ai ishte kunder dhunes ,kunder perdorimit te forces qe jane te spjegushme dhe per ndonje qendrim te lekundur qe mund te kete mbajtur . Me Mit Balen ishin miq e shoke ,si vunjotes ,fanoliste por dhe shkonin bashke .Mit Bala mbasi u kthye nga Korfuzi qe ndenji per 15 vjet si anti Zogist qe ishte e komprometoi figuren e tij me zgjedhjen qe beri .Pranoi te behej kuestor ne kundershtim me ato qe kish luftuar tere jeten.Kur u takuan i tha :” Pse e bere kete o Miti ?” Ai ju pergjegj “Tasoo I tha ,Ti Pilua te la nje mulli ,une mbeta pa gje ” -” Po mire I tha shpjeru dhe Maren tani ( te shoqen ) “. Barba Tason do ta vecojme dhe per dicka tjeter ,per humorin ë kendshem , per ironine fine qe perdorte qe ndonse ka pasur dhe ndonje keqkuptim ne perdorimin e saj qe mund te shkonte ne sarkazem ,per mendimin tim me duhet te them se ai ka fshikulluar vese ,zakone ,tradita ,paragjykime , shfaqje e dukuri shoqerore qe ai i vezhgonte ne jeten e perditeshme . Ne kete kuptim ai ka qene nje ze i rralle ,i fuqishem ,i guximshem per jeten e nje fshati . “liria fillon nga ironia “thoshte Hygo …”kuptimi i ironise eshte nje garanci e forte ë lirise ” .Ai e kishte kete prirje nga zgjuarsia qe kishte por duhet ta dallojme mire se ska qene tendencioze . Ajo ishte e natyrshme .Duke u kthyer ne kohe tani do ta kuptojme dhe me mire , jeten e atyre viteve por dhe vleren e humorit qe bente se sic thoshte Caplini, ” Nje dite e kaluar pa buzeqeshje eshte nje dite e humbur “. Tek barba Tasua sic jane njerzit e ndershem dhe te drejte ka qene e dukshme qendrimi ndaj padrejtesive ne forma e menyra te ndryshme .Historite e tij jane te shumta dhe fakti qe i kane qendruar kohes tregojne se kane zene vend . Eshte me vend ndoshta te sjellim ndonje shembull me shume per keta te rinjte e sotem qe si dine shume gjera nga brezi i meparshem . Pavllo Stoli dhe Koste Shetin i kish miq .Pavllua gjate nje perpjekje ne manastir ne illias me gjermane mbeti i plagosur dhe mbas ca ditesh vane e moren Naste Gumia me Fotine Andonen me mushke sic me tregonte Gogo Vasili.Kur u afruan te via e protet ,ai keceu nga mushka qe mos ta shihnin qe e terhiqnin grate se ishte e turpeshme sipas zakonit .Barba Tasua e pa dhe i tha :” Nuk kishe ketu ,duke i treguar me gisht koken qe e more ketu ?,duke i treguar gjoksin ” Ai levizi doren per te ngritur sharkun dhe ai mendoi se nxorri armen .” Bera shaka ,i tha ,makar qe shpetove per femijet e tu” .Gaqe Kapua kish vajtur per te blere gozhde . Ja bo gati sa duaj po kandari svin ne ballance dhe hoqi nje gozhde dhe ë vuri ne tavoline , Gaqia e vu e keshtu hiq e vure me ne fund i tha :” Nuk ta ap o Gaqe kete gozhde sikur ta di qe do ta ngulesh dhe ne zemer ” Here pas here i vinin per kontroll revizion nga Himara .Ai revizori duke pare ato karterat ,fletoren qe kishte ,ku i ke -i tha se jane rremuje ë spo i gjej dot .I mori ate fletoren dhe i tha :” Nuk e shikon se cfare shkruan ketu?, “artikuj te perzier “,atere te perziera jane “. Humori i shendetshem e shoqeroi gjithe jeten dhe eshte nje e vertete ,qe nga humori ,nga e qeshura kanë frike te gjitha pasionet tona te ulta . Ai kishte nje humor te shendetshem dhe dinte ti jipte sensin e duhur. Nje here Kone Balia ,kish mbledhur kursimet e veta dhe vate te merrte nje dyshek pambuku . Pyeti sa bente dhe e bleu . Mbas pak vate Mit Mitrushi dhe per koincidence do blinte dhe ai nje dyshek .E pyeti Barba Tason -Sa jane dysheket ? i tha -Shko pyet Kone Balen ,ju pergjegj ai . Eshte me interes tu sjell dhe nje opinion te Aleks Nikollorit si funksionar partie qe ka qene , ne kujtimet qe ka lene ne librin ë tij : ” Taso Pilo ka qene njeri autoritar ,nuk fshihte mendimet e tij .te gjithe e therrisnin Barba Taso .Ai ishte intelegjent nga natyra ,elegant ne te ecur e ne te fole .Njihte zakonet dhe nuk shkelte mbi to .I kerkonin mendim per te zgjidhur ndonje problem …ne kuvend shtohej gezimi ndersa hidherimi lehtesohej .Kuvendonte pa qiber .Shakate e tij kalonin goje me goje .Ndonjerin qe nuk e donte e ironizonte deri ne sarkazem .Miqte e tij ishin te shumte dhe mbrapa malit ,Vranisht e Terbac .Ka qene patriot pamvaresisht se ndonje ia mohonte .ka qene pjesemarres ne levizjen demokratike .Me propozim te Hysni Kapos dhe vendim te kuvendit popullor ju dha titulli “PATRIOT” .Kishte njerez qe folen kunder po pastaj heshten .Kur ju dha titulli falenderoj dhe tha :” Do isha dy here patriot po nuk pata femije se dhe une do i dergoja partizane ( Ishte viti qe akoma skishin lindur femijet )”. Ne vitet e fundit te jetes ,gjendja e tij u perkeqesua nga ca dhimbje qe kishte ne stomak.E cuan ne Tirane ta kontrollonin e ta vizitonin .Ne ato vite Pel Sheti kish mbaruar studimet per doktor dhe punonte ne spital .Sa e mori vesh si vunjotes por dhe mik i babait te tij ,e mori dhe i beri te gjitha egzaminimet por fatkeqesisht rezultatet vertetuan qe kishte kancer. Ai per ta qetesuar i dha ca ilace pa i treguar per te keqen qe e mundonte .”Do behesh me mire me keto ilace qe do marresh “i tha . Ai e kuptonte se ne cgjendje ishte dhe c’rruge kish marre . “Faleminderit o djale -i tha, po as me thua c’ti them Koste Shetit kur te vete ta gjoj ?” Humorin nuk e hoqi nga goja dhe pse e dinte fundin e tij. Ne shtepin e tij ne vuno kur u kthye duke pritur vdekjen ,vinin ta gjenin sic e duaj zakoni . Nje dite i erdhi nje nga shoket e partise dhe midis te tjerash me dhimbje i tha :” Ah ,Taso, Taso …dhe ti …( linte te kuptohej qe na le )…Ai ju pergjegj menjehere : ” Per te vdekur , ka vdekur dhe Lenini …” Vjerra e tij ,Ngjello e quanin dhe ishte himarjote nga Lazrajt ,dhe vin per ta gjetur ne ato momente pothuaj te fundit te jetes, i tha nje dite : ” Tasoo ,mo je i semure …(me keqardhje ) -I semure jam ,i tha ,po mua sme vjen keq qe do vdes po qysh do ndahem me ty ” Ai nderroi jete me 1961 ,ne moshen 70 vjecare . Duke kujtuar Taso Pilon , nderojme nje figure me emer ,nje patriot me merita ,nje ze te vecante ne jeten e nje komuniteti , nje njeri qe la jo pak gjurme ne historine e fshatit .5 Gusht 2020.
