14 PRILLI DATELINDJA E FILOZOFIT DHE POLITIKANIT ZEF MALA
TË DHËNAT KRYESORE MBI JETËN E VEPRËN E ZEF MALËS
ZEF MALA, MES LAVDISË DHE PERSEKUTIMIT“Meritat dhe mbrojtjen time ia kam besue Historisë së nesërme” …
14 Prill 1915 lindi Zef Mala, i biri i Gjonit dhe Shaqes. Gojëdhënat thonë se ai ka lindur dhe jetuar deri në moshën 4 vjeçare nëlagjen Mahallë në Plan të Dukagjinit. I ati për të shkolluar femijte në kerkim të nje jete më të mirë u vendos për në Shkodër, pasidhe bashkeshortja (nëna e Zefit) i vdiq.1933- mbaron liceun në Shkodër në ‘kolegjën saveriane’ të Urdhërit Jezuit.1934- publikon në gazetën “Besa” artikuj tematik mbi shoqëritë rinore dhe shkruan në rubrikën “Jetë shkrimtarësh të mëdhej”.Shfaq mendime letrare për shkrimtarët italo-arbëreshë e bashkëkohorë, si Koliqi, Haxhiademi etj. Vendoset të jetojë në Tiranë.1935- boton revistën social-politike “Fryma e re” në Shkodër, ndalohet që në numrin e parë.1935- 1937,redaktor në gazetën Arbënia në Tiranë. Bashkëpunon me revistat; “Minerva”, “ABC…”. Zhvillon temat sociologjikedhe mendimin politik social-kristian.1937- 1938,studion në Uiversitetin e Vienës në Fakultetin e Filozofisë. Bie në kontakt me teoritë e së majtës Evropine. 
1938-kthehet në Shkodër pasi i ndërpritet bursa. Themelon grupin komunist të Shkodrës me ndihmësa Vasil Shanton, GjovalinLukën, Niko Xoxin, Tuk Jakovën, Qemal Stafën, etj. Boton materiale propagandistike komuniste e analiza sociale për Shqipërinë.Kritikon sistemin monarkist dhe kërkon organizimin sindikal kundër regjimit.Dhjetor 1938-nxjerr organin politik të grupit komunist të Shkodrës “Buletini jeshil”.Janar 1939-“Boletini jeshil” arrin në numrin 3. Zbulohet veprimtaria nga Musa Juka dhe arrestohen anëtarët e partisë në gjithëShqipërinë. Sekuestrohen materialet propagandistike e mjetet e shaptilografimit në Shkodër. Kryetari i partisë Zef Mala arrestoheti fundit si dhe kallëzohet në hetuesi. Cituar në gjyq si i vetmi me arsimim universitar.11 Shkurt 1939-gjyqi i hapur zhvillohet në Bashkinë e Tiranës. Zef Mala dënohet me 10 vjet burg, me akuzën: ‘krijimin e njëorganizate komuniste e thirrje për rrëzim me dhunë të sistemit kushtetues’. Në mungesë të gjetjes së provave për mjetet e dhunës,dënimi nuk shtyhet më lutje nga gjykata duke u konsideruar në tentativë.10 vjet burg dhe për Vasil Shanton, Niko Xoxin. Shtypizyrtar ndjek për një muaj në krye të faqeve kryesore procesin e “Gjyqit Politik për propagandë Komuniste” mbi 70 të rinjakuzohen për lidhjet me Zef Malën. Vuan dënimin me punë të detyruac në Breshtan të Beratit.7 Prill 1939 -bashkë me Vasil Shanton etj. si marrin vesh arratinë e
1938-kthehet në Shkodër pasi i ndërpritet bursa. Themelon grupin komunist të Shkodrës me ndihmësa Vasil Shanton, GjovalinLukën, Niko Xoxin, Tuk Jakovën, Qemal Stafën, etj. Boton materiale propagandistike komuniste e analiza sociale për Shqipërinë.Kritikon sistemin monarkist dhe kërkon organizimin sindikal kundër regjimit.Dhjetor 1938-nxjerr organin politik të grupit komunist të Shkodrës “Buletini jeshil”.Janar 1939-“Boletini jeshil” arrin në numrin 3. Zbulohet veprimtaria nga Musa Juka dhe arrestohen anëtarët e partisë në gjithëShqipërinë. Sekuestrohen materialet propagandistike e mjetet e shaptilografimit në Shkodër. Kryetari i partisë Zef Mala arrestoheti fundit si dhe kallëzohet në hetuesi. Cituar në gjyq si i vetmi me arsimim universitar.11 Shkurt 1939-gjyqi i hapur zhvillohet në Bashkinë e Tiranës. Zef Mala dënohet me 10 vjet burg, me akuzën: ‘krijimin e njëorganizate komuniste e thirrje për rrëzim me dhunë të sistemit kushtetues’. Në mungesë të gjetjes së provave për mjetet e dhunës,dënimi nuk shtyhet më lutje nga gjykata duke u konsideruar në tentativë.10 vjet burg dhe për Vasil Shanton, Niko Xoxin. Shtypizyrtar ndjek për një muaj në krye të faqeve kryesore procesin e “Gjyqit Politik për propagandë Komuniste” mbi 70 të rinjakuzohen për lidhjet me Zef Malën. Vuan dënimin me punë të detyruac në Breshtan të Beratit.7 Prill 1939 -bashkë me Vasil Shanton etj. si marrin vesh arratinë eZogut.
, shpërthejnë burgun e nisen që të oiganizojnë mbrojtjennga pushtimi fashist në Durrës, por qe vonë. Nëndor 1939-kapet nga fashistët si organizator i demostratave dhe internohet për 5 vjet në ishullin famëkeq “Ventotene” dhe nëkampin e Santo Stefano-s. Vuan dënimin në shoqërinë e eksponentëve politikë të rezistencës antifashiste italiane, të majtë edemokristianë të De Gasperit;- Sandro Pertini (president i Italisë), Luigi Longo, Pietro Neni, etj.Thellon studimet. Ruan kontaktetme “Grupin e Shkodrës”, dhe mbledh ndihma për të me anë të P.K. Italiane në Bolonja.1943 -kthehet në Tiranë nga Internimi në Itali për t’u rigjykuar. Gjykata merr vendimin me 15 vjet burgim. Arratiset me të tjerënga burgu i Tiranës e futet në batalionin e dytë të Grupit të Pezës ku ndodhej E. Hoxha e M. Popoviçi.4 Prill 1944- E. Hoxha urdhëron -shokun Nako- “Zef Mala të mos shkojë në Kosovë. Përkundrazi ta dekoroni me një plumb kresë.Ai s’është i mirë dhe duhet të zhduket.”Verë 1944-në një takim në Pezë me Enver Hoxha e Miladin Popoviçin pyetet nga Miladini për qëndrimin që duhej mbajtur ngakomunistët pas luftës ndaj Kosovës. Zefi shprehet në takimin me Miladinin e Enverin për “Çështjen e Kosovës do ta zgjidhë populli me zhvillimin e një plebishiti, pas luftës”. Po atë natë në Pezë qëllohet pak kohë pas përfundimit të takimit por shpëton elargohet natën pas paralajmërimit të Myslym Pezës. (Nga kujtimet e Selfixhe Brojës)1945-shkon në Itali për të operuar sytë. 
Bie në kontakt me miqtë antifashistë, tashmë në politikën aktive. Mban një fjalim ngaPiaca Venecia, Romë, në mbrojtje të çamëve që masakroheshin nga Grekët, pasqyruar në shtypin Italian. Në vitin 1946, emrohet drejtori i Muzeut dhe Bibliotekës kombëtare1946-Arrestohet papritur kur punonte në Bibliotekën kombëtare, dënohet me 10 vjet burg për qëndrimet politike kundër bashkëpunimit me partinë komuniste jugosllave. Kryen 2 vjet e lirohet nga koniuktura e re kundër Jugosllavisë përmes amnistisë.1949-Zef Mala si njeri erudit e njohës i gjuhëve emërohet drejtor dhe themelon Arkivin e ‘lnstitutit të shkencave’, sot Arkivi iShtetit. 
Grumbullon gjithë fondet e shpërndarë e të shkatërruar arkivorë në gjithë Shqipërinë dhe i kodifikon sipas sistemitaustriak. Fondet e personaliteteve të dënuar gjendeshin në wc-të, depot e bodrumet e Ministrisë së Brendëshme. Aty dokumentatshtetërore dhe private i kishin hedhur partizanët dhe bastisur Sigurimi i Shtetit, të cilave letër për letër ua gjente rendin vetëm Zefi pasi njihte kaligrafitë e gjithkujt nëpër letrat e shpërndara nëpër plehra e qymyr. Specialistë në arkiv ishin Injac Zamputti-latinisht,Sotir Papahristo-greqisht, Jonuz Tafilaj-turqisht. Për dokumentet gjermanisht-anglisht veçanërisht kujdesej Zef Mala, ndonëseishte miop e mbante syze me numër 12. Kishte një kaligrafi të imët nga kjo arsye, por të bukur. Zefi krijoi fondet arkivore të LumoSkëndos, Mirash Ivanajt, Mehdi Frashërit, Mustafa Krujës, Fishtës, Luogo Tenenza-s-‘Jakomonit’, Lef Nosit dhe të gjithëministrave që u qenë konfiskuar arkivat. Porosiste vartësit që të kontrollonin dokumenta që kishin përfunduar në duart e shitësve tëgështenjave dhe kikirikëve në pazar të cilat i kontrollonte imtësisht. Gjithashtu arkivoi kodikët e regjistrat e kishave të Elbasanit
Bie në kontakt me miqtë antifashistë, tashmë në politikën aktive. Mban një fjalim ngaPiaca Venecia, Romë, në mbrojtje të çamëve që masakroheshin nga Grekët, pasqyruar në shtypin Italian. Në vitin 1946, emrohet drejtori i Muzeut dhe Bibliotekës kombëtare1946-Arrestohet papritur kur punonte në Bibliotekën kombëtare, dënohet me 10 vjet burg për qëndrimet politike kundër bashkëpunimit me partinë komuniste jugosllave. Kryen 2 vjet e lirohet nga koniuktura e re kundër Jugosllavisë përmes amnistisë.1949-Zef Mala si njeri erudit e njohës i gjuhëve emërohet drejtor dhe themelon Arkivin e ‘lnstitutit të shkencave’, sot Arkivi iShtetit. Grumbullon gjithë fondet e shpërndarë e të shkatërruar arkivorë në gjithë Shqipërinë dhe i kodifikon sipas sistemitaustriak. Fondet e personaliteteve të dënuar gjendeshin në wc-të, depot e bodrumet e Ministrisë së Brendëshme. Aty dokumentatshtetërore dhe private i kishin hedhur partizanët dhe bastisur Sigurimi i Shtetit, të cilave letër për letër ua gjente rendin vetëm Zefi pasi njihte kaligrafitë e gjithkujt nëpër letrat e shpërndara nëpër plehra e qymyr. Specialistë në arkiv ishin Injac Zamputti-latinisht,Sotir Papahristo-greqisht, Jonuz Tafilaj-turqisht. Për dokumentet gjermanisht-anglisht veçanërisht kujdesej Zef Mala, ndonëseishte miop e mbante syze me numër 12. Kishte një kaligrafi të imët nga kjo arsye, por të bukur. Zefi krijoi fondet arkivore të LumoSkëndos, Mirash Ivanajt, Mehdi Frashërit, Mustafa Krujës, Fishtës, Luogo Tenenza-s-‘Jakomonit’, Lef Nosit dhe të gjithëministrave që u qenë konfiskuar arkivat. Porosiste vartësit që të kontrollonin dokumenta që kishin përfunduar në duart e shitësve tëgështenjave dhe kikirikëve në pazar të cilat i kontrollonte imtësisht. Gjithashtu arkivoi kodikët e regjistrat e kishave të Elbasanit
Tiranës dhe shkresat zyrtare të Bashkisë të shkruara turqësht etj. Bashkëpunoi me Aleks Budën që ishte shefi i seksionit tëHistorisë në institut. Zef Mala nisi të blejë për llogari të Arkivit ,materiale të ndryshme nga antikuaristët privatë si, Jashar Erebara,Teki Selenica etj. për pasurimin e Arkivit të Shtetit”)1950-përgatit një dispencë Historie për Institutin Pedagogjik mbi Shqipërinë e viteve 1912-1924, (e konfiskuar dhe e humbur).1950- nga martesa me Afroviti Shahinin i lindin dy vajza, Maria dhe Esmeralda1955-dënohet me 5 vjet burg si i dyshuar që të kish lidhje me eksponentë të së majtës në perëndim, nga diktatori.1958- një delegacion italian dërguar nga L. Longo i kërkon P.P. lirimin e Zefit, ose kalimin e tij në Itali.196l- 1964, internohet në Zvërnec të Vlorës në shoqërinë e K. Trebeshinës, S. Gjokës e gazetarit F. Proko. Aty shkroi një traktatfilozofik prej rreth 140 faqe të cilin e mori me vete pas dënimit.1965- e thërret në takim kryeministri M.Shehu dhe e paralarmëron: “Po të mos na ngacmosh, as ne nuk do të ngacmojmë më”1977- e shikon E. Hoxha nga dritarja e K. Q. (sot selia e Kryetarit të Kuvendit popullor) dhe pamja e Zef Malës i duket sfiduese.(Kujton e bija e Zefit, Maria e nipi Lec Mala)..Në bulevard sapo binte muzgu, Zefi shëtiste si gjithmonë i vetmuar me njenënqeshje filozofike e sytë depërtues nën lentet me skelet të zi. Një xhentëlmen veshur në kostum marron me vijë si Oskar Uajëlld,me bastun e borsalino; ishte ai-filozofi, ZefMala. Ishte ai që E. Hoxha e sulmonte, me ndihmën e historianëve anonimë, në çdoauditor universitar, në çdo celulë partie e brigadë ferme, për “utopizëm”.E internojnë për 5 vjet në Labovën e Zhapës, Gjirokastër.Diktatori mendoi t’i këmbejë vendbanimet me Zef Malën që banonte në Tiranë nga viti ’34; Filozofin e viteve ’30, autorin e 200shkrimeve vetëm kur ishte 20-23 vjeç. Mandata i feksi diktatorit: Zefi të shkonte në Malin e Gjerë të vendlindjes së tij përndëshkim, ndërsa të mbetej vetë Hoxha sozia e Zef Malës në…kryeqytetin Tiranë ku s’e njihte kurkush në vitet ’30 si afërmënç, siçdo të thoshte Zefi, me gjasë tashma ‘fillosof’.1978- shkruan një PROMEMORIE emblematike Kryeministrit Shehu. Pasi dha të ritë e tij për një të ardhme socialiste arrin në përfundimin:’ Komunizmi si sistem politik është një regre spër njerëzimin, është një utopi’. Kërkon largimin nga Shqipëria për tëgjetur “Atdheun e dytë” në vendet e demokracisë liberale… Nuk pranon të votojë në zgjedhjet e vitit 1978. E arrestojnë dhe e dërgojnë në Tiranë, ku ridënohet me 10 vjet burg. E vuan këtëdënim në burgun e Ballshit. Gazetari Foto Proko bashkëvuajtës si në Zvërnec edhe në Ballsh kujton se: “Zefi në burgun e Ballshitu verbua krejtësisht, ecte me shkop dhe e ndihmoja për çdo nevojë”. Vitet më të bukura të jetës- sipas Zefit.tregon Foto,- ai i kishkaluar në 5 vitet e internimit në Itali ku rivalizonte në studimin në bibliotekë me Nenin, Longon, Pertinin, të cilët e vlerësuan aq satë dërguarit e Luigi Longo-s pranë Tiranës zyrtare në vitin 58 kërkuan: “ose lirojeni Zef Malën ose na e përcillni në Itali se e duamne”. Kjo kërkesë nga e majta italiane i kushtoi, sipas bisedave me Foton, një përndjekje më të egër ndaj Zefit. U mësonte tëdënuarve gjuhë të huaja, ndërsa Fotoja ia lexonte librin “Lufta e paqja” të Tolstoit. Zefi deri në fund ruajti optimizmin dhe besiminse diktatura do të rrëzohej dhe e vërteta do të triumfonte.26 dhjetor 1979-vdes në spitalin e burgut në Tiranë me bindje social-demokrate liberale siç deklaron vetë në PROMEMORIE.
Permblodhi, Gjon Fierza, viti 2015PJESE NGA MBROJTJA NE GJYGJIN E TIRANËS ME 09 SHKURT 1939AVOKATI MBROJTËS VASIL K. DILO
Cilët janë të pandehurit.Simbas principit themeltar të së Drejtës Penale, për të cilin u bë fjalë dhe më lart se çdo faj duhet të kqyret në relacion mefajtorin, lutemi, Z. Kryetar, të na lejohet të bëjmë paj fjalë dhe mbi çështjen se: Cilët janë të pandehurit, të cilët përfaqësojmë.
Nga këta: i quajturi Zef Mala është
një djalosh, i cili, mbasi mbaroi Gjymnazin me notën “shumë mirë” (10), u dërgua me bursë të Qeverisë Kombëtare në Universitetin e Vjenës për me studiuar “Filozofinë”. Por pas një viti e gjysëm i u pre bursadhe ngeli nëpër rrugë të Vjenës “si peshku pa ujë”! I varfër, siç është, lërmëni ta imagjinoj vet i nd. trupi Gjykues se si bëhesh. Njezet e pasë (25) vjeç djalë me një kulturë, si shtëpia pa çati, pa ndonjë mjeshtëri siguruese të bukës së gojës nuk është në pozita të bëjë asgjë dhe siç është e ditur “Vobektësia është kurdoherë e për këdo një këshilltar i keq”. Çfarë e shkaktoi prerjene bursës nuk është ndonjë gjë e vështirë për tu imagjinuar. Si student i filozofisë ky natyrisht është marrë dhe me problemet erënda sociologjike, nga të cilat, në radhë të para gjëndet në të gjithë Botën e civilizuar. Lufta e reptë që po bëhet midissistemeve shekullore të organizimit të shoqërisë njerëzore dhe të artij të riut, që përbën komunizmi i ndarë në dy degë dmth nëmarksizëm, që simbolizon evolucionin paqësor dhe në leninizmin që ndjek aplikimin e diktrinës komuniste me revolucion dhelufta gjakësore të klasave kundra njëra-tjetrës.Leninizmi u bë tmeri i gjithë Botës; se arriti të vërë dorë mbi një Popull e një Shtet nga më të mëdhejtë dhe më të pasurit dheka në dorë gjithë mjetet e duhura për të bërë propogandë të rreptë kudo në botë. Rreziku prej tij e tregon shqetësimi që sundonnë çdo shtet të civilizuar e konservator dhe lidhja që kanë bërë shumë shtete duke formuar njkë Grup kundra përhapjes së tij.Por nga rrjedhimi i gjyqit u provua se: komunizmi në këtë formë nuk hyn dot në Shqipëri, kur as një nga shtetet e Ballkanitnuk mund të pretendojë se ka mbetur i pa prekur pak a shumë. Faktet që u parashtruan para së nd. Gjykatore zbuluan një padidhe një imitacion qesharak të komunizmit. I pandehuri Zef Mala, si një nga organizatorët më të kulturuar, e kufizoi në njëdoktrinë thjeshtë Akademike pa të tregohet ndonjë aventurier jashtë qarkut të ideologjisë abstrakte.
I pandehuri tjetër Niko Pando Xoxe është çiltazi një viktimë e injorancës së tij, e cila ja mbushi plot tym kokën sa që, si ai qëvete me tre zollot në dasmë, deshi ky të përkthente në Ashqipë nga një gjuhë e huaj, që nuk e di, një libër shkencor me objektevolucionin ekonomik një çështje, dmth që ai nuk e ka parë as ëndër në gjumë.I pandehuri Vasil Petush Shanto është një punëtor i thjeshtë, të cilin peripecitë e jetës e bënë viktimë të premtimeve të thata që jep doktrina komuniste
(burimi; Genc Hoti, faqe personale
