NUK DI PSE ME ERDHI NJE DESHIRE TE PREZANTOJ NJE PJESEZ A KETIJ LIBRI…
Të them të drejtën, në Shqipëri, kur bisedoja me të afërmit e mi, iu thosha se, sikur një ditë të hapen kufijtë, unë do iki, por nuk ishte aq e lehtë. Ndoshta po të mos kishte ikur djali, nuk do ta merrja këtë vendim, por fëmija është pjesë e shpirtit. Siç e di edhe ti, ato ditë edhe në Durrës, si në gjithë Shqipërinë, ziente një lëvizje e pandalshme, që shkaktoi hemorragjinë e madhe të emigrimit. Njerëzit të lodhur prej të gjitha atyre halleve, që i dimë të gjithë, iknin nga sytë, këmbët. Të merrje vendimin e ikjes, nuk ishte aq e lehtë, por rinia nuk mendonte gjatë.
Im bir Albi, na e kishte shprehur, se donte të ikte, por ne të qetë, duke menduar që e kishim bindur, se nuk ishte e rregullt kjo mënyrë ikje, nuk e besonim kurrë që do ikte. Atë ditë shkova në punë, isha turni i dytë, por ndërmarrjet kishin ngelur bosh, se asnjë nuk punonte. Rreth orës gjashtë të darkës, u ktheva për në shtëpi. Rrugët e Durrësit, që normalisht, në atë orar gumëzhinin, atë mbrëmje, dukeshin si të sëmura, asgjë s’pipëtinte. Shikoheshin shumë pak ecje të heshtura, si hije të ngritura nga varri, që me hapa të nxituara, shkonin të gjithë drejtë portit. Qante edhe koha e ora gjashtë dukej sikur ishte nëntë e darkës. Errësira dhe heshtja jo normale e qytetit të mbysnin në grykë.
Akoma më keq, të vriste qetësia rreth e qark pallatit tim, ku zakonisht në atë orë gumëzhinin zërat e fëmijëve, që loznin tek oborri. Me nxitim ngjita pesë katet dhe hyra në shtëpi, ku gjeta burrin që dëgjonte “Zërin e Amerikës”. Pasi e përshëndeta, përnjëherë e pyeta për djalin ku ishte, por ai i përqendruar tek lajmet, pa ngritur kokën, m’u përgjigj se do ishte përjashta me shokët. Mendimi, që më erdhi në kokë, më bëri të dridhem e tëra. Unë vija nga jashtë, ku s’kishte këmbë njeriu e duke menduar që djali do kishte ikur, them e nervozuar: “Ç’më thua! Jashtë s’ka frymë njeriu. Si rri i qetë e dëgjon radion. Oh, e mjera, ç’m gjeti, djali na ka ikur!…”
Im shoq, që s’i kishte shkuar mendja për këtë gjë, i tronditur, lëshoj radion te bufeja e u ngrit në këmbë menjëherë, duke më thënë: “Jooo, s’ka mundësi, ne kemi folur me të, që po të krijonim mundësinë, do mundoheshim të iknim në mënyrë legale. Jo, mos u alarmo kot, mblidhe veten, se nuk ka ikur, jo … jo… nuk e besoj! Jo … s’ka mundësi të ketë ikur…”.
Fillova të qaja e dridhesha e tëra. Në ato momente hyri në derë edhe vajza dhjetëvjeçare, që u kthye nga shkolla, se shkonte pasdite. Desha të mblidhja veten, mos të tronditej vajza, por ajo nga jashtë kishte dëgjuar bisedën tonë e duke futur kokën në barkun tim, filloj të qante; “Joooo, dua lalin, dua vëllaçkon!… Ku iku, jooo, dua vëllanë! … do më marri malli!…”.
“Hajdeni të shkojmë te porti ta kërkojmë!”, thotë im shoq e përnjëherë, të tre si me komandë, mbyllëm derën e me vrap zbritëm shkallët e u nisëm drejt portit, me shpresë se do ta gjenim akoma pa ikur.
Ato ditë, bulevardi drejt portit ndjente mbi kurrizin e tij, vetëm ecje me vrap, ikje, pa kthim. Kur arritëm tek sheshi i madh para portit, ngelëm si të shushatur. Ishte një konfuzion i madh, sheshi nxinte i mbushur më mijëra e mijëra njerëz, si milingonat, që të gjithë ashtu si ne, duke qarë e duke thirrur, kërkonin të afërmit e tyre. Dikush, kërkonte e thërriste për djalin, dikush për vajzën, për burrin, vëllanë e të tjerë familjarë. Shikonim njeri-tjetrin, ndesheshim me të njohur; të gjithë të alarmuar, fytyrëprishur me dhimbjen e ikjes, që lëngonin.
Edhe unë si të tjerët, kërkoja e thërrisja emrin e djalit më zë të lartë, por zëri im ishte si i një thirrje memece, para asaj zhurme rrëqethëse totale. Me vajzën për dore, të dy burrë e grua, si të çmendur, vinim vërdallë, duke mos lënë vend pa kontrolluar. Kur pas shumë thirrjesh, që s’dëgjoja asnjë përgjigje prej djalit, fillova të qaja me zë të lartë. Burri, i pamësuar të më shihte ashtu të pakontrolluar, që flisja e qaja e si e çmendur me zë të lartë e duke vrapuar nëpër rrugë, më mbërtheu e më shtrëngoi krahun të përmblidhesha. Por unë, si një ujkonjë, që i kishin rrëmbyer këlyshin, ia hoqa dorën me forcë e pa kthyer kokë, vazhdova ecjen. Nuk e di nga më kishte ardhur ajo forcë dhe egërsi. Ishte e vërtetë, se unë isha një grua serioze dhe e rezervuar, që i jepja shumë rëndësi prezantimit tim e doja të bëja gjithmonë e kudo, figurën e rregullt, por atë natë nuk doja t’ia dija. Isha kthyer tamam siç të thash, si ujkonjë, ose një luaneshë me fytyrë të egërsuar, me zemër copë, që vinte vërdallë, si një erë e marrosur dhe kërkonte fëmijën e saj.
Kërkimi, thirrjet e mia dhe mosgjetja e djalit, më kishin shqyer një pjesë zemre, me një dhimbje të provokuar, që nuk kishte të krahasuar me asgjë tjetër. Duke kthyer kokën, sa majtas, djathtas, vazhdoja të thërrisja me zë të lartë e qarje, emrin e djalit. Burri, m’u afrua e duke më marrë për krahu, më thotë shumë prerë: “Po tërheq vëmendjen e të gjithëve, ç’po bën, mblidh veten se po bëhemi gaz i botës, qesharak para të tjerëve!”.
Oh… ato fjalët, “të përmendesha … të mblidhja veten, se po bëhesha qesharake para të tjerëve… “, më acaruan më tepër. E shikova me shumë inat dhe i them e egërsuar, me dhëmbët e shtrënguar:
“Kujt po i bie ndërmend të më shohë mua!…Përse vallë jam bërë qesharake … pse … si kam përfunduar, në ç’gjendje …pse, pse, çfarë po bëj?!…. Ooo!… Pse qaj e po kërkoj djalin tim? Nuk shikon që çdo kush, po qan e vuan dhimbjet e veta. Lermë e mos më fol më, se kam një egërsi të madhe në vetvete, që mund të shqyej botën. Këtë egërsi ti po ma shton edhe më shumë. Ti nuk arrin të më kuptosh që po më shkulet zemra prej kraharorit. Lermë, lermë, të lutem, se jam keq!”.
Ishte hera e parë që im shoq më dëgjoj të kundërshtoja në mënyrë aq të acaruar, sa dhe unë vet u çudita me veten. Atë natë nuk isha unë, ajo e gjithë jetës së mëparshme. Edhe ai, pa tjetër që e vuante shumë, sepse ishte baba, por të them të drejtën, ishin momente shumë kritike. Nuk pyesja për asgjë, ndoshta logjika, nuk më funksiononte mirë. Ai nuk më ktheu asnjë përgjigje dhe ashtu siç ishim, të tre u nisëm me vrap drejt gardhit, që rrethonte portin. Donim të hynim brenda, ta kërkonim nëpër port, sepse të dy, burrë e grua, kishim një mendim të frikshëm nëpër mend, por nuk ia thoshim njeri- tjetrit. Po sikur djalin ta kishin qëlluar ushtarët e të ishte në ndonjë qoshe i plagosur, apo i vdekur?…
O Zot, o tmerr! Po sikur ndonjë plumb qorr ta kishte plagosur dhe të ishte shtrirë në ndonjë rrëzë, ku kërkonte ndihmë e asnjë nuk e dëgjonte dhe mund të shuhej prej hemorragjisë!… Sapo arritëm te gardhi i portit, një ushtar prej atyre që ishin rreshtuar, më thirri; “O shoqe, largohu pak se duhet të qëlloj në ajër, se kam urdhër të mbaroj fishekët!”.
Burrë e grua e shikuam si me çudi, por ai na përsëriti prapë të njëjtat fjalë dhe qëlloi në ajër…
Lindita fliste me zë të dridhur prej tronditjes, që ende e përjetonte edhe se kishin kaluar katër muaj. Ndërsa Anila, e hutuar e shikonte drejtë e në sy, duke e dëgjuar e përqendruar e me sy të lotuar.
“O Zot!”, vazhdoi Lindita: “Ne, kur dëgjonim nga shtëpia gjithë ato të shtëna, thoshim se kushedi sa të vrarë e të plagosur mund të ketë në port, ndërsa në atë moment mësuam se qëllohej në ajër. E gjithë ajo ishte një skenë fallco para opinionit të botës së jashtme, që t’iu jepnin të kuptonin, se po bënin të pamundurën të frenonin popullin, por nuk ndalej. Pasi ushtari qëlloi në ajër, na lejoi të kalonim. Vazhduam të kërkonim rreth katër orë, por pa asnjë rezultat. Kokëvarur e të rënduar si plumb, me sytë e ënjtur prej të qarave, u kthyem në shtëpi.
Dritat e pallatit ishin të gjitha të ndezura. Gjithë njerëzia ishin të alarmuar. Ajo zbrazje vendi e papritur dhe dhimbja e atyre, që ngeleshin, kishte dalë si një fantazmë e llahtarshme, që kishte trembur e larguar gjumin e të gjithëve. Nuk mund të flihej atë natë, kur s’kishte bisedë tjetër, përveç ikjes.
Sapo arritëm, gjeta tek dera motrën me të shoqin, që sa më pa, mu hodh në qafë duke qarë. Shpejt u mblodhën fqinjët e të afërmit, të na gjendeshin pranë, por unë nuk doja t’ia dija kush më kishte ardhur. Fillova të qaja me zë të lartë e me thirrje. Motra mu afrua, duke më puthur e duke më thënë se e qara natën ndillte keq. Por unë nuk doja të dija e të dëgjoja asgjë, vetëm gurgulloja fjalë e mbytur në lotë. Ç’më duheshin se ç’thuhej. Mua më kishte zënë një e keqe e madhe. Më kishte ikur djali, që edhe se atij i dukej vetja i rritur, për mua ishte çilimi. Ishte në moshë të adoleshencës, që djemve iu duket vetja të burrëruar, janë akoma të parritur e të paditur.
Më dukej sikur më zihej fryma, sikur çdo gjë ishte një boshllëk pa vlerë dhe vazhdoja të derdhja lotët krua. Motra më puthte e vazhdonte të më përsëriste: “Mblidh veten motër… mos ndill keq… Mos, se e qara sjell tersllëqe. Lere djalin ti eci mbarë atje, ku është nisur për të shkuar, mblidhe veten motra ime, etj etj…”, por unë isha mbushur me dhimbje, si ai lumi në vërshim, që del nga shtrati e mbyt dynjanë.
“Lermëni se m’u shkul zemra prej kraharorit, më ka ikur djali, më është shuar një pjesë e shpirtit. Mu vra jeta, o Zooot!… Bir, bir, bir i mamit, biiiir i mamit, ku je e ku më leee!…” U ula para kornizës së fotografisë së tij e fillova t’i flisja, sikur në atë moment po më dëgjonte. Pastaj e mora kornizën e shtrëngova në gji e i thosha:
“Bir i mamit! Ku ike … kush të pret … kush do të bëjë të hash … kush do të lajë rrobat… kush do të japi një këshillë … një bisedë … një orientim… si do rrish pa ne, e ne si do rrimë pa ty?… Ooo, biri mamit! Kush do të mbuloj natën, kur të më zbulohesh… kush do merakoset për ty, ashtu si unë, që ngrehesha e të kontrolloja, mos më kishe ftohtë, mos më zbuloheshe? Kush do të japi diçka të ngrohtë, kur të më kesh kollë … kur të ngrihesh në mëngjes, kur të më kesh uri? Bir i mamit, sa më dhëmb zemra … m’u hap një gropë në bark … po më ikën mendja … do më thahen buzët për të të dhënë porosi e për një të puthur që të ngop zemrën. O biri im ti ike, por nuk e di sa dhimbje të madhe që le pas. Ufff!… më dhëmb zemra, më priten gjunjët, mu prenë fuqitë… O bir, o bir i mamit, o biiir! O ëndrra ime, pse më copëtove qëllimin e të jetuarit. Qëkur më lindët ju të dy, jeta ime ishte komplet e përkushtuar vetëm për ju. Pse më ike o zemra e mamit?”.
Lindita fliste e qante me gulçimë kraharori, sikur plaga të ishte e porsakrijuar e me zërin gati të ngjirur, vazhdonte të tregonte me dhimbje:
Të gjithë ata, që ishin mbledhur, qanin e mundoheshin të më pushonin, duke më thënë që edhe të rinj të tjerë kishin ikur, por unë në atë moment, si një egoiste e madhe, mendoja vetëm djalin tim, dhimbjen time, që ishte shumë e fortë. Burri mundohej të mbante veten, por e shikoja që i ndërrohej ngjyra e fytyrës e me nofulla të shtrënguara, rrinte i heshtur. Motra, që duke më puthur, më fërkonte shpatullat, me gjest më tregoi vajzën, që ishte ulur në një qoshe të divanit e me kokë varur në kraharor, qante pa zë.
O Zot, çfarë po bëja, më këputi shpirtin edhe e qara e vajzës! U përmenda e menjëherë, u forcova dhe dënova veten. Edhe ajo ishte e trishtuar, edhe ajo ishte fëmija ime dhe ishte shumë e vockël. Dënova veten, se pa dashur, isha treguar shumë egoiste e duke qarë me fjalë e zë të lartë, iu kisha shtuar dhimbjen edhe më shumë burrit dhe vajzës.
U ngrita menjëherë, u ula pranë saj dhe e mbështolla në kraharor. Si dritëshkurtër, nuk kisha parë që atje ulur ishte pjesëza e zemrës time, që vuante po ashtu si unë. Fillova t’i flisja e ta qetësoja, po ajo e mjera, sikur priste gjestin tim, përnjëherë shpërtheu në të qara me zë të lartë, duke thënë: “Mamaa… Dua lalin, dua vëllaçkon…kur do ta shohim…ku do ta gjej lalin… pse më la mua e iku!”. Mu desh të qetësoja zemrën e nënës, duke i folur dhe mbuluar me të puthura. Keqardhja për vajzën dhe për burrin, sikur ma shtuan helmin, që më kishte shndërruar komplet atë natë. Duhej të bëhesha e fortë të paktën para vajzës.
Fqinjët dhe të afërmit, kur panë që ishim pak më të qetë, na përshëndetën dhe ikën. Bashkë me ta iku edhe motra me burrin e saj. Ishte pothuajse mesnatë. U mora me vajzën për ta qetësuar e ta vija në gjumë dhe vet shkova u shtriva tek krevati i djalit. Atje u ndjeva edhe më keq e fillova të qaja në heshtje. Kërkoja erën e tij, kërkoja zemrën e tij, kërkoja zërin e tij, kërkoja qenien e tij. Ishte nata e parë, që djali nuk ishte në shtëpi e na dukej boshllëk kudo. Ishte nata e parë që kishte ikur nga shtëpia e ne na kishte mbytur malli për të. Të të them të drejtën, kisha ngelur si kufomë pa shpirt…
Atë natë unë dhe burri nuk vumë gjumë në sy e të nesërmen, që në gjashtë të mëngjesit ai doli nga shtëpia e u nis drejt portit, me shpresë se do dëgjonte ndonjë lajm. Ishte një çoroditje totale në familje, në lagje, në qytete e në gjithë Shqipërinë dhe njerëzit, si zogjtë që humbin rrugën, nuk dinim ç’të bënin e ku të shkonin.
