Saimir A. Lolja

PËRJETËSIA E GJUHËS SHQIPE QË NGA FILLIMI
(Sa e vjetër është gjuha shqipe dhe pse?)
Saimir A. Lolja
Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Universiteti i Tiranës, Blvd. Zogu I, Tiranë 1001, Shqipëri
Përmbledhje
Në fillim, njeriu ka një gjuhë dhe pastaj e len…gjuhën ose jo. Gjuhë natyrore shqip domethënë të
përdorësh gjuhën në gojë për të shqiptuar fjalët. Përjetësia e Shqipes (Speech, ang.) gjuhës shqipe
qëndron tek fjalët e saja që janë në vetvete shprehje fjalore, pjesë fjalie ose fjali të shkurtra. Edhe gjuha
shqipe edhe ato jo-shqipe ose len…gjuhët (lan…guages, ang.) i mbartin këto lloj shprehjesh fjalore,
duke vërtetuar kështu përjetësinë natyrore të Gjuhës Shqipe.
Shqipja (The Speech, ang.) ka patur të folura e të shkrojtura vendore dhe shkollore në lashtësinë e
tej largët. Prandaj forma të ndryshme të shkrimit të Shqipes ndeshen tani. Forma shkollore, ngase ka
qenë në përdorim të përgjithshëm dhe më pas është mbartur në shkrimet dhe librat e len…gjuhëve,
është ruajtur e pandryshuar. Copëzat e saja sado të vogla lexohen lehtas dhe kuptohen menjëherë
nëpërmjet Shqipes së sotme.
Shqipja (The Speech, ang.) ishte shtresa e parë në hapësirën Euro-Mesdhetare. Ajo ishte Shqipja e
Nëfillimëve (The Speech of Nephilims, ang.). Shqipja e sotme mund të përdoret për të lexuar dhe
kuptuar edhe fjalët në gjuhët e tjera edhe shkrimet e lashta.
Fjalët kyç: Gjuhë, Nëfillim, Speech, Shqip, Albanian, Pellazgët, Arbëresh
1. Hyrje
Tek e vërteta shkohet me fakte të lidhura dhe arsye, sepse faktet vetëm nuk mjaftojnë. Akoma më
shumë faktet nga e shkuara humbin vlerë kur me qëllim iu mvishet një lexim apo kuptim i caktuar.
Prandaj gërmimi për dije kërkon logjikën shkencore si mjet për qëllim. Një e vërtetë logjike është një
pohim i cili mbetet i vërtetë nën të gjitha këndvështrimet dhe vërtetohet vetëm në mënyrë natyrale.
Sipas mendimtarit të gjithanshëm Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716), e vërteta që rrjedh prej
arsyetimit dhe shpjegimi i saj zbulohet nga shqyrtimi i pjesëve dhe ideve gjithnjë e më të vogla derisa
të shkohet në rrënjën e fjalës ose çështjes nën studim. [1, 2]
Shqipja (The Speech, ang.) pasaktësisht njihet si “Albanian lan…guage” në vend të “Albanian
tongue” në anglisht. Ajo që trashëgohet në lidhje me shqiptarët dhe shqipen (speech, ang.) është një
errësirë në dije, kuptim dhe përfytyrim të së shkuarës. Paqartësia fillon me prekjen që shqipfolësit e
quajnë veten shqiptarë kurse të huajt i quajnë ata Albanians. Errësira shtohet më shumë edhe nga
hutimi që sjell rryma mbizotëruese e shpjegimit të së shkuarës së largët vetëm me lëvizje popullatash
pushtuese të cilat e shfarosin popullatën vendase, mohim të atyre vendase, paragjykim të lashtësisë si
një periudhë kur mungonte zhvillimi, dhe shtjellim të çdo gjëje apo sendi të lashtë vetëm nga
pikëpamja fetare. Prandaj, çështja nuk është nëse ka patur shqip e shqiptarë në të shkuarën apo jo.
Çështja është se të shkuarës së largët nuk i kanë rënë rrezet e dritës në mënyrë të plotë dhe kjo
nënkupton domosdoshmërinë me e ndriçuar të shkuarën shqiptare, europiane e mesdhetare.
Akademia Rrënjët Tona, Libri i Kuvendit Gjuhësor, 2-9 Maj 2019, f. 192-200 Gazeta Rrënjët, Shkurt 2020, f. 12-13
Lolja, S. A., The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning, Advances in Language and Literary Studies, 10(6):152-160(2019)
2
Saimir A. Lolja, Assoc-Prof., Ph.D, P.Eng, B.Sc, B.Ed
Prandaj, qëllimi i këtij kërkimi është të hetojë nëpërmjet prekjeve, arsyetimeve, dhe krahasimeve
shtrirjen e Shqipes (Speech, ang.) në të shkuarën. Meqenëse ky studim analizon Shqipen shumë thellë
në kohën e shkuar, rrugëtimi shkencor do jetë jo i zakonshëm. Hetimi fillon me Kohët e Errësirës dhe
lindjen e gjuhës Bizantine. Analiza në këtë studim përdor themelet shkencore të shkencës së Gjuhësisë
(Lin…Guistics, ang.), Shqipen e sotme, librat e shenjtë të vjetër, emërtimet e vendeve, dhe gjuhët
Latine, Bizantine dhe Anglishte.
2. Kohët e errësirës
Errësira parë ishte ajo e shekujve V – XV, e cila mbuloi Europën dhe filloi me botimin e librit
Mythologiæ në latinisht nga autori Fabius Planciades Fulgentius në shekullin V e.s. [3]. Errësira filloi
me prishjen e tërë shkollave dhe universiteteve romake dhe zhdukjen e tërë librave dhe bibliotekave.
Domethënë errësira filloi me Marrëveshjen e Milanos në vitin 313 për ta shndërruar perandorinë
romake në perandoritë fetare të krishtera të Perëndimit dhe të Lindjes, ku pati vetëm manastire e kisha.
Ajo perëndimore vazhdoi deri në vitin 476, kurse ajo lindore deri në vitin 1453. Ndër manastire
qëndronin murgjërit të cilët ishin të vetmit që dinin shkrim e këndim. Ndarja e perandorisë romake në
atë të lindjes dhe perëndimit, si dhe mbarimi i asaj perëndimore, e shtuan errësirën akoma më shumë.
Përkthimet e fjalës Mythologiæ janë: Mythologiæ (lat.) = The Science of Lie (ang.) = Shkenca e
Gënjeshtrës (shqip). Ay libër qe burimi kryesor i murgjëve për fshirjen e kujtesës së përbashkët për
historinë e shkuar të afërt dhe për të ushqyer mendjet me përfytyrimin e pasaktë të lashtësisë. Në kisha
priftërinjtë udhëzonin turmat e popullatave të pashkolluara çfarë të dinin e si të mendonin vetëm me
rrëfime nga Dhiata. Për çdo xixë mendimi ndryshe Inkuizicioni i shekujve XII-XIX e dënonte njeriun
me tortura dhe djegie në turrën e druve.
Për të freskuar Shkencën e Gënjeshtrës në kushtet e Rilindjes Europiane që pat filluar t’i ndizen
dritëzat që në shekullin XIV, autori italian Natalis Comes boton në vitin 1567 në Venecie librin me
dhjetë vëllime me të njëjtin titull Mythologiae. [4] Të njëjtin shërbim kreu edhe ky libër i cili që nga
ajo kohë u bë burimi Mitologjisë (alb.) klasike, e thënë shqip, burimi i zbatimit të Shkencës së
Gënjeshtrës për të fshirë kujtesën e përbashkët të saktë të breznive të reja mbi lashtësinë dhe për ta
zëvendësuar atë me një përfytyrim të pasaktë.
Pati kohë të mjaftueshme në Errësirë e shekujve V – XV me djegur libra, shkolla e biblioteka, me
fshirë kujtesën popullore e shkollore, me rrafshuar qytete, kështjella, rrugë e qytetërime, me mbuluar
me dhe vende e gjurmë, me shfarosur numër të madh njerëzish, me ndryshuar emrat e njerëzve dhe
emërtimeve gjeografike. Dhe njëkohësisht pati kohë të tepërt me shpikur disa libra të paktë ose me
rishkrojtur shumë herë sipas dëshirës ca libra të tjerë, e gjithmonë me natyrë fetare.
Errësira e dytë ishte ajo e shekujve XV – XIX, e cila mbuloi Gadishullin Ilirik të pushtuar nga
perandoria osmane. Ajo vazhdoi për inerci mbi trojet shqiptare në shekullin XX dhe u shtua prej
errësirës sllavo-barbare. Prandaj, Errësira e dytë në shekujt XV-XX që pllakosi trojet shqiptare ose
ruajti cipën e trashë të errësimit bizantin ose e trashi atë me cipat e saja osmane-arabe dhe sllavobarabare. Çfar kishte mbetur pa u sheshuar me tokën apo pa u djegur u plotësua në Errësirën e dytë.
Gjithashtu, shtrembërimi në përfytyrim i së shkuarës u edukua në shekullin XX. Shekulli XXI është
shekulli i zgjimit dhe ndriçimit të mendjes shqiptare.
Akademia Rrënjët Tona, Libri i Kuvendit Gjuhësor, 2-9 Maj 2019, f. 192-200 Gazeta Rrënjët, Shkurt 2020, f. 12-13
Lolja, S. A., The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning, Advances in Language and Literary Studies, 10(6):152-160(2019)
3
Saimir A. Lolja, Assoc-Prof., Ph.D, P.Eng, B.Sc, B.Ed
3. Një ngatërresë lindore në përfytyrim
Perandoria romake, zyrtarisht e filluar në vitin 27 p.e.s., pati latinishten si len…gjuhë të bashkimit
dhe ndërlidhjes. Perandoria romake kishtare perëndimore dhe pas vitit 476 e.s. kishat perëndimore
ruajtën latinishten për librat fetarë, që gjithashtu ishin të vetmit që lejoheshin në qarkullim.
Priftërinjtë bizantinë vëllezër Cyril dhe Methodius rithurën në vitin 863 Abecenë Glagolitike. [5]
Ajo, duke u përshtatur në kohë dhe hapësirë, u fut në përdorim e mori forma të ndryshme në kishat
lindore. Perandoria romake kishtare lindore u nda përfundimisht nga ajo perëndimore në vitin 1054
dhe e ndërpreu plotësisht përdorimin e latinishtes.
Patriarkana e krishterë ortodokse në Qytetin e Konstandinit (Stambolli i sotëm) e ndërtoi
len…gjuhën e vet bizantine mbështetur edhe në gërma para latine të rajonit të Detit Mesdhe; më së
shumti prej shtresës ilirike. [5] Gjithashtu, ndërsa fjalët latine në Perëndim përdornin prapashtesën -us,
len…gjuha Bizantine në Lindje i dalloi fjalët e saja me prapashtesën -os. Duke u dalluar plotësisht nga
latinishtja e Perëndimit, ajo u bë len…gjuha zyrtare kryesore e perandorisë romake fetare lindore. Kjo
perandori vazhdoi deri në vitin 1453.
Në vitin 1830, perandoritë e Britanisë, Francës e Rusisë krijuan principatën fetare të njohur me
emrin “Greqi”, me sipërfaqe sa 1/6 e Greqisë së sotme. Si për një shtet fetar, në thelb si për një
shëmbëlltyrë të ish-perandorisë së krishterë lindore, Patriarkana e krishterë ortodokse në Stamboll
caktoi që len…gjuha zyrtare e “Greqisë” të ishte ajo bizantine e vetë Patriarkanës.
Si flamur për shtetin fetar “Greqi”, perandoria britanike zgjodhi flamurin e vitit 1700 të
sipërmarrjes së madhe tregtare “British East India Company”. Sepse ay flamur e kishte kryqin për
principatën fetare “greke” dhe vetëm ngjyra u ndryshua nga e kuqe në blu. [6]
Si rrjedhim, dhe për shkak të propagandës nga tifozët e dëshiruar të një “Greqie” të lashtë, ndodhi
dhe ngatërresa mendore: ngase shteti u quajt “Greqi”, len…gjuha zyrtare në të u quajt gabimisht
“greqisht”. Dhe qëllimisht dhe gabimisht tifozët e dëshiruar të një “Greqie” të lashtë dhe të
vetëquajturit “grekë”, duke u kthyer mbrapsht në kohë, quajtën e quajnë ”greke” tërë perandorinë
romake lindore dhe tërë historinë para-romake.
Priftërinjtë e krishterë ortodoksë në Lindje qenë shkruesit, folësit, përhapësit dhe mësuesit e
len…gjuhëve të reja për popullatat që zotëronin. Në “Greqi”, gjuha e popullit ishte ndryshe nga ajo e
kishës. Popullata ishte arbanase, arbanite (arvanite, biz.) dhe gjuha e saj ishte shqipja. Edhe tani
popullata vendase, veçanërisht të moshuarit, flasin shqip. Edhe nën sundimin e perandorisë romakë
fetare lindore edhe në atë të perandorisë osmane banorët në atë që quhet sot “Greqi” flitnin shqip dhe e
quanin veten ose i quanin romakë, romanë, romaioi ose romioi. Veçse propaganda nga perandoritë
europiane në shekullin XIX krijoi përrallën e një “Greqie të lashtë të populluar nga njerëz të bukur, të
gjatë, flokëverdhë, të urtë, që përfaqësonin përsosmërinë”. Dhe ia veshi atë përrallë “greke të lashtë”
popullatës vendase shqiptare duke e quajtur atë popullatë “greke”. [7]
Domethënë, komb “grek” apo “helen” nuk ka, nuk ka patur ndonjëherë. Po të lexohet historia e
shkruar dhe të vështrohen hartat e shkuara nuk ndeshet që të ketë patur ndonjëherë shtet “Greqi” e
“grekë” apo “Hellas” e “helenë” apo ndonjë lloj perandorie “greke” e perandorë “grekë”. Në tërë
periudhën e Republikës apo Perandorisë Romake nuk ka patur ndonjë provincë ose rajon me emrin
“Greqi” apo “Elláda”. Në to ndeshen emrat Illyria, Prefecture of Illyricum, Macedonia dhe Epirus, por
jo “Greqi” apo “Elláda”. [8]
Vetëm në periudhën fundshekulli VII – fundshekulli XII qe një provincë e perandorisë romake
lindore që quhej Theme of Hellas (ang.) e cila qarkonte disa copëza të Greqisë së sotme. Emërtimi qe i
rastësishëm, vetëm për qëllime luftarake perandorake kundër dyndjeve sllave, dhe pa lidhje kulturore e
gjuhësore me vendasit Arbanas – Arbanitë – Arvanitë – Shqiptarë. [9]
Akademia Rrënjët Tona, Libri i Kuvendit Gjuhësor, 2-9 Maj 2019, f. 192-200 Gazeta Rrënjët, Shkurt 2020, f. 12-13
Lolja, S. A., The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning, Advances in Language and Literary Studies, 10(6):152-160(2019)
4
Saimir A. Lolja, Assoc-Prof., Ph.D, P.Eng, B.Sc, B.Ed
Perandoria romake lindore e krishterë qe perandori romake e krishterë ortodokse dhe jo “greke”.
Perandorët e saj qenë nga vende të ndryshme, p.sh. Iliria, Siria, Bullgaria, etj. Në qofte se do ishte
krijuar një shtet me len…gjuhën perandorake latine, atëherë a do te quhej ai komb latin me len…gjuhë
kombëtare latine?
Gjithashtu për nga emri, nuk ka patur, për shembull, Itali, Shqipëri, Gjermani, Francë, Turqi ose
Egjypt të lashtë. Vendet dhe popullatat kanë qenë organizuar ndryshe dhe emrat e tyre kanë qenë
ndryshe. Edhe Egjypti i sotëm në lashtësi quhej Nubia. Atëherë, pse duhet të ketë “Greqi të lashtë”?!
Në dy shekujt e kaluar, shumë shkrime të lashta të gdhendura mbi gur dhe poçe janë mëtuar se
përfaqësojnë gjuhën “greke të lashtë”. Gjuha Bizantine, domethënë gjuha greke e sotme, nuk ndihmon
për të lexuar, shqiptuar dhe kuptuar gjuhën e dëshiruar “greke të lashtë”. Format, qëllimet, dhe
renditja e fjalëve (domethënë, gramatika e saj) dhe formimi i shprehjeve e fjalive (domethënë, sintaksa
e saj) të “greqishtes së lashtë” janë të pakuptimta për greqisht-folësit e sotëm, pavarësisht se disa
germa mund të duken të ngjashme.
4. Gjuhësia si shkencë
Dëshmia për vjetërsinë e një të folure të shkruar janë ose shkrimet e ngurta ose librat e vjetër.
Gjuhësia si shkencë filloi në gjysmën e dytë të shekullit XIX. Si në shkencat e tjera, cilësia e
kërkimeve shkencore në gjuhësi varet nga vërtetësia e matjeve eksperimentale, cilësia e mjeteve
matëse, këndvështrimi dhe qëllimi i tyre.
Shtyllat kryesore të gjuhësisë si shkencë janë: Gramatika – rregullat e ndërtimit të rrënjës së
fjalisë, shprehjeve e fjalëve; Morfologjia – rrënjët, pjesët e fjalëve, dhe marrëdhëniet ndërmjet fjalëve;
Sintaksa – parimet e ndërtimit të fjalisë; Fonologjia – organizimi i tingujve; Fonetika – lidhja tingullshenjë; Semantika – kuptimi i pranuar për shprehjet, fjalët e shenjat; Pragmatika – lidhja përmbajtjekuptim, përçimi i kuptimit; Antropologjia – gjuha si nevojë e shoqërisë dhe pjesë e kulturës.
5. Në fillim ke gjuhën pastaj e len…gjuhën ose jo
Në fillim njerëzit patën një gjuhë. Më pas, disa e mbajtën e disa jo. E folura kryhet fizikisht
nëpërmjet gjuhës (sermone, lat.; tongue, ang.; sprache, gjer.) që njeriu ka në gojë. Prandaj në shqip
thuhet “Ai flet gjuhën…”. Domethënë, ai flet sipas gjuhës ose shqipton duke përdorur gjuhën e
programuar nga natyra për atë qëllim. Dhe, ai që e ka lënë…gjuhën (lin…gua, lat.; lan…guage, ang.)
flet lin…gjuhën ose len…gjuhën. Domethënë duhet ta kesh gjuhën në fillim dhe pastaj e len…gjuhën
ose jo.
Ky është vërtetim se gjuha shqipe ka qenë ose ka mbirë para len…gjuhëve të tjera. E thënë me një
shembull, në fillim kanë qenë emrat shqip Gjon e Gjergj dhe pastaj kanë dalë emrat jo-shqip Giánnis e
Geórgios ose John e George. Sepse, përndryshe do të ishin në shqip edhe emrat Gjon e Gjergj edhe
emrat Janis e Jorgios edhe Xhon e Xhorxh.
Kjo përputhet edhe me përfundimin e pranuar nga Prof. Luigi Luca Cavalli-Sforza në librin e tij
“Gjenet, Popujt dhe Gjuhët”. Aty, në Figurën 13, faqe 164, Shqipja (Speech, ang.) është gjuha më e
vjetër me moshë mbi 9000 vjet, domethënë si e para gjuhë e mbirë krahasuar me len…gjuhët e tjera të
grupuara në modelin e të folurave Euro-Indiane; luteni të shihni Figurën 1. [10]
Periudha akullnajore në Europë llogaritet 25’000-13’000 vite më parë. Gjetjet arkeologjike kanë
treguar se pas saj jeta filloi të rigjallërohet. Rreth 10’000 vite më parë njerëzit filluan të merren me
bujqësi, domethënë pjell-ar-gët, tokarët, ar-bërë-sit, arbëreshët ose ar-bana-sit filluan ta rikthejnë tokën
Akademia Rrënjët Tona, Libri i Kuvendit Gjuhësor, 2-9 Maj 2019, f. 192-200 Gazeta Rrënjët, Shkurt 2020, f. 12-13
Lolja, S. A., The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning, Advances in Language and Literary Studies, 10(6):152-160(2019)
5
Saimir A. Lolja, Assoc-Prof., Ph.D, P.Eng, B.Sc, B.Ed
në arë bujqësore. Akoma në shqipen e sotme, ai që merret për të punuar arën (tokën bujqësore) quhet
“argat”. E vërtetë sepse kultura kombëtare, ku bën pjesë edhe e folura edhe arti i veshjes, trashëgohet
gjenetikisht. [10] Kurse fjala shqipe “pjellargët” është futur në përdorim e lexuar jo-saktë si
“pellazgët” (pelasgians, ang.) prej autorëve jo shqiptarë.
Të folurat janë si lulet e jetës që mbijnë mbi një shtresë të vetme ose të përbashkët. Ky
këndvështrim është në harmoni me urtësinë e lashtë të Lules së Jetës mbi Tokë. Nga pikëpamja
gjeometrike, Lulja e Jetës jep harmoni të plotë të përpjesëtimeve që përmban. Nga ajo dalin Pema e
Jetës, Veza e Jetës, Fara e Jetës, Fruti i Jetës, sfera, trupat e ngurtë Platonikë, thyesa e artë e numrave,
gjeometria e shenjtë, etj. [11] E shpjeguar me një shembull të ngjashëm natyror, lulja Narcissus
poeticus futet shkencërisht brenda familjes Amaryllis të luleve dhe kjo nuk domethënë se Narcissus
poeticus ka lindur nga, bie fjala, Amaryllis belladonna.
Figura 1. Pema e gjuhëve. [10]
Akademia Rrënjët Tona, Libri i Kuvendit Gjuhësor, 2-9 Maj 2019, f. 192-200 Gazeta Rrënjët, Shkurt 2020, f. 12-13
Lolja, S. A., The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning, Advances in Language and Literary Studies, 10(6):152-160(2019)
6
Saimir A. Lolja, Assoc-Prof., Ph.D, P.Eng, B.Sc, B.Ed
6. Mbartur në gjuhën e vet
Dy mijëvjeçarët e fundit të pushtimit të trojeve arbërorë nga perandoritë romake dhe osmane qenë
të mjaftë për të mbuluar ose fshirë pothuaj çdo gjurmë të dukshme të shqipes së shkruar ose të skalitur.
Megjithatë gjuha shqipe ka një veti që e bën atë të përjetshme, sado pak të dallohet diku. Edhe në të
folurën e të shkrojturën e sotme, Shqipja (The Speech, ang.) përmban shumë fjalë që në vetvete janë
pjesë fjalie me kuptim të qartë gramatike, morfologjik, sintaksor, fonologjik, fonetik, semantik,
pragmatik e antropologjik. Vetëm një që është shqiptar i lindur mund t’i dallojë ato fjalë lehtësisht. Ca
shembuj jepen në Tabelën 1.
Shqip Zbërthimi Latinisht Anglisht
Pjellar Pjell ar Facite ergo arabilis et I produce arable land
Pjellarg Pjell ar-g Qui facit terram arabilem He who produces arable land.
Arbëra Ar bëra Ego feci terram arabilem I made arable land.
Arbana Ar bana Ego feci terram arabilem I made arable land.
Arbër /
Arbëresh
Ar bër [ës] Qui facit terram arabilem He who makes arable land.
Arbërës Ar bër ës Illi qui faciam terram arabilem They who make arable land.
Arbëria Ar bër ia Dominium Arbëreshes, qui
agricolae terram
The dominion of Arbëreshes,
of land farmers.
Tokare Tok(ë) ar e Arabilis Arable land
Gadishull Gati ishull Paene insula Almost an island
Humbner(ë) Humb në er(ë) Evanescet in aere / ventum
[cadit in abyssum irent]
Disappear in air/wind [falling
in the abyss].
Ilir I lir/lirë Liberi Free
Iliri I liri Liberus The free (mashk.)
Elira E lira Libera The free (fem.)
Saimir Sa i mir(ë) Quam bonum How good (mashk.)
Samir Sa mir(ë) Quam honestus How well
Tabela 1. Shembuj të shprehjeve fjalore në gjuhën shqipe.
Akademia Rrënjët Tona, Libri i Kuvendit Gjuhësor, 2-9 Maj 2019, f. 192-200 Gazeta Rrënjët, Shkurt 2020, f. 12-13
Lolja, S. A., The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning, Advances in Language and Literary Studies, 10(6):152-160(2019)
7
Saimir A. Lolja, Assoc-Prof., Ph.D, P.Eng, B.Sc, B.Ed
7. Gërmimi në len…gjuhë
Vetia e Shqipes (Speech, ang.) për të patur fjalë që në vetvete janë pjesë fjalie ose shprehje me
kuptim të qartë e të plotë ka bërë që ajo të mbetet e pandryshuar në jetë të jetëve. Domethënë, mund të
zhduken libra e shkrime në shqip por e folura e trashëguar dhe fjalët apo shprehjet e mbartura në
len…gjuhët e tjera mjaftojnë për të rilindur ose rigjallëruar shqipen e plotë.
Fjalët apo shprehjet në shqip ndeshen në të tjerat len…gjuhë në të paktën në kontinentin europian
dhe pellgun mesdhetar edhe në shkrime edhe në emërtime vendesh. Prania e shprehjeve shqip në
formën e fjalëve në vendet dhe në të tjerat len…gjuhë vërteton se pjesët e gjuhës shqipe:
(1) Janë lënë të harruara pa u mbuluar përgjatë historisë, dhe ashtu janë ruajtur në origjinal. Rastet
e shqyrtuara më poshtë si emërtime vendesh e pohojnë këtë gjë.
(2) Ose janë marrë çdoherë në përdorim për shkak të përmbajtjes së saktë të tyre.
(3) Ose janë marrë në përdorim duke u ndryshuar porse çdoherë fillesa shqipe iu është ruajtur.
(4) Ose, edhe nëse janë marrë në përdorim rastësisht nga të tjerat len…gjuhë të mëvonshme, ajo gjë
vërteton praninë shumë më të hershme të gjuhës shqipe dhe një qytetërimi udhëheqës shumë të
zhvilluar që fliste Shqip (Speech, ang.), domethënë Gjuhën Hyjnore.
Gjuha shqipe e tanishme ka në përdorim fjalë jo-shqipe të ngecura rastësisht ose me forcë nga
pushtuesit përgjatë 2000 vjetëve të shkuara. E megjithatë, gjuha shqipe nuk ka ndryshuar sepse ajo i
përshtat ato fjalë në Albanisht. Prania e fjalëve dhe shprehjeve fjalore që lexohen shqip në len…gjuhët
e kontinentit europian dhe pellgut mesdhetar, dhe përtej:
(1) Përjashton marrjen e shprehjeve fjalore shqipe nga tërë len…gjuhët sepse shqipfolësit nuk kanë
qenë ardhacakë pushtues të të gjithëve.
(2) Vërteton se shqipfolësit kanë qenë vendas të paktën në kontinentin europian dhe atë mesdhetar,
dhe të pranishëm tek shkollarët gjithmonë. Për shembull, bujqit e parë Tokarë (Tochari, lat.,
Tocharian, ang.) në shekujt XX p.e.s. – VIII e.s. në Rrafshnaltën Tarim në Kinën perëndimore qenë
racë europiane. [12, 13] Përshkrimi i tyre qe në shqip: Tok(ë) ar-ë. Lidhja e tanishme me Tokarët është
popullata Hunzake, e cila jeton në Luginën e Hundëzës/Hunzës, në Pakistan, pranë Rrafshnaltës Tarim.
Si racë, ajo popullatë është europiane. Në kulturë, ajo ngjason më shqiptarët. Gjuha e tyre ka ruajtur
shumë fjalë, fjali të shkurta dhe shprehje fjalore të Shqipes. [14-16]
(3) Tregon se ka patur një qytetërim të zhvilluar më të hershëm Shqip nga ku janë marrë fjalët e
duhura për të hartuar len…gjuhët.
(4) Vërteton se kalimi nga Shqipja (The Speech, ang.) në të tjerat len…gjuhë ka pas ruajtur rrënjët
gramatikore duke i mbartur të ngrira fjalët dhe shprehjet fjalore nga Shqipja. Kjo gjë sqaron edhe
përputhshmërinë themelore të fjalëve Shqip (Speech, ang.) me ato në anglisht, dhënë në Tabelën 2.
Nr. Gërma Fjala Ang. Fjala Shqip Latinisht Bizantine
ose Greke
1 A Uncle Ungj Patruus Thios
2 B Bull Bull Taurus Tavros
3 C Its I tij / saj Eius Tou
4 Ç Chick Çikë Puella Kopella
5 D Door Der(ë) Ostium Thira
6 DH That Atë Quod Afto
Akademia Rrënjët Tona, Libri i Kuvendit Gjuhësor, 2-9 Maj 2019, f. 192-200 Gazeta Rrënjët, Shkurt 2020, f. 12-13
Lolja, S. A., The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning, Advances in Language and Literary Studies, 10(6):152-160(2019)
8
Saimir A. Lolja, Assoc-Prof., Ph.D, P.Eng, B.Sc, B.Ed
7 E Eight Tet(ë) Octo Okto
8 Ë Per Për Per Ja
9 F Flock Flok Gregem Mali
10 G Gurgle Gurgulloj Singulto Kelaryzo
11 GJ Legion Legjon Legio Legeonas
12 H Hunger Hangër Fames Pina
13 I Languish Lëngoj Aegroto Eksastheno
14 J I am Iam Ego sum Ime
15 K Dark Dark(ë) Tenebrosi Vradhi
16 L Light I leht(ë) Levis Elafros
17 LL Pull Tërheq Attrahendam Elko
18 M Major Madhor Major Mizon
19 N Night Nat(ë) Nocte Nihta
20 NJ Onion Qep(ë) Cepa Kremidhi
21 O Copy Cop(ë) Exemplum Antigrafo
22 P Plough Plug Aratrum Arotro
23 Q Stockyard Vath(ë) Stabulatio Stani
24 R Desire Dëshir(ë) Cupiditas Thelisi
25 RR Narrow I ngusht(ë) Angusta Stenos
26 S Super Sipër Eximius Yper
27 SH Shawl Shall Palliolum Salli
28 T Trunk Trung Truncus Kucuro
29 TH Three Tre Tres Tria
30 U You Ju Vos Esis
31 V Vine Ven(ë) Vinum Inos
32 X Adze Sqepar Tondeo Skepari
33 XH Jacket Xhaket(ë) Paenulam Sakaki
34 Y Étude (fre.) Studim Stude Spudi
35 Z Zeal Zell Zelus Zillos
36 ZH Vision Fushpamësi Visio Orama
Tabela 2. Fjalët e krahasuara për çdo germë të Abecesë Shqip.
Akademia Rrënjët Tona, Libri i Kuvendit Gjuhësor, 2-9 Maj 2019, f. 192-200 Gazeta Rrënjët, Shkurt 2020, f. 12-13
Lolja, S. A., The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning, Advances in Language and Literary Studies, 10(6):152-160(2019)
9
Saimir A. Lolja, Assoc-Prof., Ph.D, P.Eng, B.Sc, B.Ed
8. Mbartur tek librat e shenjtë
Dhiata e parë është Dhiata Hebraike e quajtur Tanakh në hebraisht dhe shkrimet e lashta fetare
janë përmbledhur në 24 libra. Ajo ndahet në tre pjesë: Torah (5 libra), Nevi’im (8 libra), Ketuvim (11
libra). Dhiatë e Vjetër quhet pjesa e parë e Dhiatave të krishtera, e shkruar duke u mbështetur në
Dhiatën Hebraike. [17,18]
Libri i parë në Torah quhet “Në Fillim” (Bereishit, hebr.) dhe në Dhiatën e Vjetër ai quhet
“Zanafilla” (Genesis, ang.). Vetë fjala Bereishit tingëllon shqip: “Bërë ishit / sit”, sepse në këtë libër të
parë jepet krijimi i natyrës dhe jetës në fillim. [19] Kalendari hebraik e fillon krijimin e jetës në vitin
3761 p.e.s. Në këtë libër shkruhet si më poshtë [20, 21]:
Zanafilla 1:1 – Në fillim Perëndia krijoi qiejt dhe tokën.
Zanafilla 6:4 – Kishte nëfillimë mbi tokë në ato kohë, madje edhe më vonë, kur bijtë e
Perëndisë iu afruan bijave të njerëzve dhe këto u lindën atyre fëmijë. Ata janë heronjtë që
jetuan në kohët e lashtësisë, janë njerëzit e famshëm të atyre kohëve.
Zanafilla 11:1 – Dhe tërë toka fliste të njëjtën gjuhë dhe përdorte të njëjtat fjalë.
Zanafilla 11:6 – Dhe Zoti tha: Ja, ata janë një popull i vetëm dhe kanë të gjithë të njëjtën
gjuhë; dhe kjo është ajo që ata filluan të bëjnë; tani asgjë nuk ka për t’i penguar ata të
përfundojnë atë që kanë ndërmend të bëjnë.
Libri i katërt në Torah titullohet “Në Shkretëtirë” (Bamidbar, hebr.) dhe “Numrat” në Dhiatën e
Vjetër. Në të shkruhet [20, 21]:
Numrat 13:33 – Dhe aty pamë nëfillimët (pasardhësit e Anakut rrjedhin nga nëfillimët),
përballë të cilëve na dukej se ishim karkaleca, dhe kështu duhet t’u dukeshim atyre.
Duke e analizuar nga këndvështrimi gramatik, morfologjik, sintaksor, fonologjik, fonetik,
semantik, pragmatik e antropologjik, fjala “Nëfillimët” për nga vendndodhjet e përdorimi i saj është në
mënyrë të pastër shprehje shqipe. Fjala “nëfillimët” është në fillim të rrëfimit në librin e parë të shkruar
për Zanafillën e Origjinës, është në fillim të fillimit të Krijimit. Ajo ripërmendet edhe në librin e katërt.
Ajo fjalë është aty ku e kur përshkruhen njerëzit në fillim të krijimit të jetës mbi Tokë, njerëzit e
fillimit, domethënë nëfillimët. Kudo flitej e njëjta gjuhë në fillim, gjuha e nëfillimëve, domethënë
shqip (speech, ang.).
Titujt e pjesës së dytë e të tretë të Dhiatës Hebraike përkthehen nga hebraishtja Nevi’im = Profetët
dhe Ketuvim = Shkrimet. Të dy këto tituj tingëllojnë shqip sepse ato lexohen shqip dhe japin kuptim të
saktë për çfarë përfaqësojnë si tituj e përmbajtje në hebraisht. Tetë librat Nevi’im janë librat e (Ne!)
profetëve, thëniet e të cilëve vijnë (Ku?) në shkrimet e tyre.
Nevi’im = Ne vim = Ne vijmë = Ne [profetët] vijmë = We [the prophets] come (ang.).
Ketuvim = Këtu vim = Këtu vijmë = Këtu [në këto shkrime] vijmë = Here [in these writings] we
come (ang.).
Libri i Mormonit është një tekst i shenjtë i Lëvizjes së Ditës së Shenjtë të Mëvonshme i ngjashëm
me Dhiatën dhe botuar për herë të parë në Mars 1830 në ShBA. Në hyrjen e librit flitet për dy gurë të
shenjtë të quajtur Urim dhe Thummim të ngjitur në gjoksoren e parashikuesve të lashtë. [22] Fjalët
Urim dhe Thummim ndeshen shtatë herë në Dhiatën e Vjetër. [23]
Shpjegim apo kuptim të saktë për këto dy fjalë nga ata që nuk janë shqiptarë nuk ka. Ndërsa, nga
këndvështrimi gramatik, morfologjik, sintaksor, fonologjik, fonetik, semantik, pragmatik e
antropologjik këto janë fjalë të pastra në shqip: Urim dhe Thummim/Thumim/Thumbim. Çdo shqiptar
Akademia Rrënjët Tona, Libri i Kuvendit Gjuhësor, 2-9 Maj 2019, f. 192-200 Gazeta Rrënjët, Shkurt 2020, f. 12-13
Lolja, S. A., The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning, Advances in Language and Literary Studies, 10(6):152-160(2019)
10
Saimir A. Lolja, Assoc-Prof., Ph.D, P.Eng, B.Sc, B.Ed
i lexon dhe kupton menjëherë këto dy fjalë dhe buzëqesh. Sepse, jeta ka kuptim të vështrohet si urim
dhe thumbim, si kënaqësi dhe moskënaqësi, si pëlqim dhe mospëlqim.
Të flasësh shqip domethënë të flasësh gjuhën e shenjtë, Shqipen e Shenjtë (Holy Speech, ang.),
Frymën e Shenjtë, Fjalën e Shenjtë, Shqipen Hyjnore, të Folmen e Parë, sepse e para ishte fjala pastaj
filloi jeta.
9. Mbartur në emërtimet e vendeve
Disa shembuj për shprehjet shqip të ruajtura si emërtime vendesh jepen më poshtë. Të para nga
këndvështrimi gramatik, morfologjik, sintaksor, fonologjik, fonetik, semantik, pragmatik e
antropologjik këto emërtime janë shprehje fjalore të qarta në shqip (speech, ang.). Këto shembuj janë
domethënës sepse vërtetohen pikërisht prej vetisë gjeografike natyrore të atij vendi. Kjo gjë shkon
përtej origjinës apo rrënjëve gjuhësore të fjalëve (etymology, ang.) dhe emërtimeve të vendeve
(toponymy, ang.). Shembujt më poshtë kanë të bëjnë pikërisht me mbartjen e shprehjeve fjalore të
gjuhës shqipe në vendet e mbuluara nga len…gjuhët.
Mar Mediterraneo (ita.) – Deti Mesdhe – Deti Mes dhe – Në libra jepen emërtime historike të
ndryshme për të dhe se emri i tanishëm është ndeshur në një dokument të një shkollari spanjoll të
shekullit VI. [24] Siç mund të shihet nga shumë lart mbi Tokë, Deti Mes-dhe domethënë fjalë për fjalë
në shqip Deti në Mes të Dheut.
Aigaío Pélagos (biz.) – Ege Denizi (turk.) – Mar Egeo (ita.) – Deti Egje – Ky është deti
shumëishullor midis Greqisë dhe Turqisë. Në libra, origjinës dhe kuptimit të emrit të tij i mveshin një
përrallë të pakuptimtë lashtësie. [25] Meqenëse ky det është pjesë e Detit Mesdhe të madh, vendasit
ishullorë dhe kontinentalë, domethënë arbanasit, arbanitët (arvanitët, biz.), e quanin Deti Mesogjë. Ky
emër është shprehje fjalore në Shqip që përshkruan vetinë e atij deti, domethënë cilëson Detin MesoGjë, detin që është në mes. Dhe vetvetiu emri i detit në shqipen vendase ngeli Deti Egje ndërkohë që
më vonë mori forma ndryshe në të tjerat len…gjuhë.
Malta – Maltha – Mal tha – Malta është ishull-shtet në Detin Mesdhe. Malta është pikërisht një
ishull shkëmbor malor i thatë, ku nuk ka lumenj dhe liqene të përhershëm. [26] Maltha ose Mali i
Thatë është një emërtim i zakonshëm në trojet shqiptare.
Gibraltar (ang.) – Gjibrrylthari – Gji brryl thari – Gjibraltari është qytet-shtet britanik përtej
deteve, në kufi me Spanjën; cepi në anën lindore të gjiut përkatës. E parë nga shumë lart mbi Tokë,
forma e cepit i ngjan brrylit të përthyer, ku pjesa e brendshme është porti i Gjibrryltharit. Dhe pothuaj
tërë cepi mbulohet nga Shkëmbi i Gjibrryltharit, i cili është një mal gëlqeror i thatë; më saktë, i tharë
sepse është gëlqeror. [27] Pra, ai që njihet si Bay of Gibraltar (ang.) ose Bahía de Algeciras (spa.)
është pikërisht Gji-Brryl-Thari.
Lombardia (ita.) – Lumbardhia – Lum bardhi-a – Lombardia është provinca veri-perëndimore e
Italisë me kryeqendër Milanon. [28] Lumbardh ose Lumë i Bardhë ose I Bardhi ose Bardhar janë emra
të zakonshëm në trojet shqiptare. Lum-bardhi-a është emër qartësisht shqip për rajonin e madh ku
kalon i quajturi në mënyrë natyrale Lumi i Bardhë. Në fakt, lumi i madh në Italinë e veriut që përvijon
kufirin jugor të provincës Lombardia quhet Lumi Po, që në italisht nuk shpjegohet por në shqip lexohet
qartas Po (Yes, ang.). Lumbardhi është lumë pranë maleve të larta apo Alpeve. Si i tillë ai është lumë
që mbledh ujin e borës së bardhë, prandaj quhet Lum-bardhi.
Trieste – Triështë – Tri është – Trieste është qytet në breg të Detit Adriatik në veriun e Italisë. Në
thelb, qyteti i Triestes është i ndërtuar mbi tre kodra të mëdha. [29]
Akademia Rrënjët Tona, Libri i Kuvendit Gjuhësor, 2-9 Maj 2019, f. 192-200 Gazeta Rrënjët, Shkurt 2020, f. 12-13
Lolja, S. A., The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning, Advances in Language and Literary Studies, 10(6):152-160(2019)
11
Saimir A. Lolja, Assoc-Prof., Ph.D, P.Eng, B.Sc, B.Ed
Etruria – E truri-a – Tru-ri-a – Etruria ishte në shekujt IX – VI p.e.s. një rajon mjaft i zhvilluar në
qendrën dhe pjesën e sipërme perëndimore të gadishullit Apenin. Kultura romake mbiu prej kulturës
etruske. Periudha etruske përfundoi me themelimin e Republikës Romake ne vitin 509 p.e.s. [30]
Ndërsa në të tjerat len…gjuhë ky emër nuk ka shpjegim, në shqip (speech, ang.) ky emër
njërrokësh është lehtas i qartë: Tru (Brain, ang.). Po në shqip, banorët e atij rajoni quhen E-tru-skë dhe
në përdorim si mbiemër gjuhësor fjala është E-tru-ske. Në mes të atij rajoni kalonte/kalon lumi Albenia
(Albegna, Ita.).
Emri “Truri” (The Brain, ang) është sipas të folmes shqipe të Shqipërisë jugore. Sipas të folmës
veriore ai është “Truni”. Me kalimin e shekujve dhe si përshtatje në përdorim Etruskët e të shkuarës u
quajtën Tuskë/Toskë (Tuscī, lat.) dhe rajoni i tyre Toskanë (Toscana, ita., Tuscany, ang.). Ndërkohë në
Shqip rajoni i Shqipërisë jugut quhet akoma Toskëri dhe banorët Toskë, kurse rajoni i Shqipërisë veriut
quhet Gegëri dhe banorët Gegë. Ai “Tru” rilindi në Firence, Toskanë, në shekullin XIV, kulmoi në
shekullin XV, i dha dritën Rilindjes kulturore italiane e cila më pas i dha dritë Rilindjes europiane në
shekujt XV-XVI.
Via Egnatia (lat.) – Via/Vija Enjatia – Via/Vija E-njati-a – Rruga Enjatia qe një rrugë e famshme
e ndërtuar nga romakët në shekullin II p.e.s. Ajo fillonte në Durrësin e Ilirisë, vazhdonte nëpër luginë e
lumit Shkumbin kalonte Maqedoninë e Thrakën, dhe arrinte në Bizant (Stambolli i sotëm). [31] “GN”
nw latinisht ose italisht shqiptohet “NJ” si në shqip. Kjo domethënë se Egnatia/Enjatia është një
shprehje fjalore e pastër në shqip e cila ka kuptimin e një emri në gjuhësi. Ndërsa “E njati” dëften
veprimin zgjatues ([He] reached out, ang.), shprehja fjalore “E njati-a” (The reaching out, ang.) është
emër i shquar në gjuhësi. Kuptimi është i saktë sepse Via Egnatia/Enjatia ishte një zgajtim në anën
lindore të Detit Adriatik të Rrugës Appia që lidhte Romën me Brindizin.
Pranë fjalës Egnatia/Enjatia edhe fjala në latinisht “Via” (The Road, ang.) është në shqip sepse
rrënja e saj “Vi” është në shqip: Vi (Line, ang.) dhe Via/Vija (The Line, ang.). Mbi dheun e tokës Via
(lat.) është një rrugë (Road, ang). Shumë lart nga sipër, Via (lat.) ose Road (ang.) është një Vi në shqip
(Line, ang.). Via Egnatia/Enjatia është akoma dhe emri i saj shihet i gdhendur mbi gurë. Ky rast është
një vërtetim se Shqipja (The Speech, ang.) ishte në përdorim dhe shkollarët shqipfolës ishin të
pranishëm në ato kohëra.
Iónio Pélagos (biz.) – Mar Ionio (ita.) – Deti Ion – Deti Ion/Ionë/Jonë – Ky është deti që
përkufizohet nga Shqipëria e jugut, Greqia perëndimore dhe Italia e jugut. Në Greqi, emrit Ion ose nuk
ia dinë zanafillën ose i mveshin një përrallë me histori të pakuptimtë lashtësie. [32] Por në shqip ai
është në fakt përemër pronor: jonë, i jonë. Pra emri i saktë i tij është Deti Ionë/Jonë (Our Sea, ang.)
Mer Tyrrhénienne (fr.) – Mar Tirreno (ita.) – Deti Tiren/Tyren – Deti Tire-n / Tyre-n – Ky është
deti në pjesën perëndimore të poshtme të Italisë dhe kufizohet edhe nga Siçilia, Sardenia dhe Korsika.
Në libra, origjinën e emrit të tij e nxjerrin nga një përrallë lashtësie për një princ Tyrrhenus që bashkë
me ardhacakët e tij nga Lidia (Turqia e sotme) u vendosën tokën e Etruskëve. [33]
Në shqip, ky emërtim lexohet dhe kuptohet lehtas drejtpërsëdrejti Deti i Tire ose Deti Tiren sipas
të folurës jugore shqiptare apo Deri i Tyre ose Deti Tyren sipas të folurës veriore shqiptare. Emërtimet
në shqip Deti Ion/Ionë/Jonë (Our Sea, ang.) dhe Deti Tyren/Tiren (Their Sea, ang.) vërtetojnë dhe i
japin kuptim plotësues njëri tjetrit, sepse njëri det është në anën lindore dhe tjetri në anën perëndimore
të Italisë së poshtme. Për më shumë, gjuha rrënjë e popullit të Sardenjës quhet Arvareshu dhe është
qartësisht Shqip. [34-36]
Étretat – Etretat – E tretat – Étretat është fshat bregdetar, pjesë e rajonit Seine-Maritime në
Normandi, në veri-perëndim të Francës. Étretat, si pjesë e brigjeve të larta shkëmbore, mirë-njihet për
tre harqe të mëdhenj shkëmbore të ngulur në oqean. [37] Për vendasit Étretat nuk ka ndonjë kuptim.
Në Shqip, Étretat është pikërisht vendi i të tre harqeve, vendi i të tretave, E tretat.
Akademia Rrënjët Tona, Libri i Kuvendit Gjuhësor, 2-9 Maj 2019, f. 192-200 Gazeta Rrënjët, Shkurt 2020, f. 12-13
Lolja, S. A., The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning, Advances in Language and Literary Studies, 10(6):152-160(2019)
12
Saimir A. Lolja, Assoc-Prof., Ph.D, P.Eng, B.Sc, B.Ed
Baltic Sea (ang.) – Deti Baltik – Deti Balt-ik – Ky është deti që përkufizohet nga Gjermania,
Polonia, Lituania, Letonia, Estonia, Finlanda e Suedia. Brigjet këtij deti janë me baltë e llucë (Mud,
ang.), moçalore e jo shkëmbore. [38, 39] Prandaj, mbiemri gjuhësor “Baltik” shpreh në shqip pikërisht
vetinë natyrore të tokave të laguna për brigjet të këtij deti.
Danube River (ang.) – Lumi Danub – I Shtrimi – Ky lum buron në Gjermani dhe duke mbledhur
sasi prurje shumë të mëdha ujrash rrjedh shtruar drejt juglindjes për 2850 km deri në Detin e Zi. Ai
është i lundrueshëm për 2415 km dhe si i tillë ka qenë rrugë tregtare që në kohët e lashta.
Ai paraqitet me emrin Ister mbi një hartë të përcjellur si e vitit 450 p.e.s. me autor një persian të
quajtur Herodoti i Halikarnasit (484 – 425 p.e.s.); vendndodhja: Azia e Vogël e sotme. Po me këtë
emër paraqitet edhe mbi një hartë të përcjellur si e vitit 220 p.e.s. me autor një afrikan të quajtur
Eratosteni i Sirenës (276 – 195 p.e.s.); vendndodhja: Libia e sotme. I njëjti emër u ruajt edhe në hartat
e perandorisë romake. Për shembull, ky lumë përbënte kufirin e sipërm të Prefekturës së Ilirisë mbi një
hartë të vitit 395 e.s. Emri i vonshëm Danub paraqitet i përshtatur në len…gjuhët e ndryshme. Ka
shumë hamendësime që duke marrë parasysh përbërësit gjeografikë dhe historikë përpiqen t’i gjejnë
rrënjën dhe kuptimin emrave të këtij lumi. [40]
Meqenëse tipari dallues i këtij lumi është rrjedhja e shtruar, në Shqip thuhet: “Ky lum rrjedh
shtruar”. Dhe prandaj, ai është quajtur që nga fillimi “I Shtrimi”, lumi që rrjedh shtruar.
10. Përfundim
Shqipja (The Speech, ang.) ka mbirë e para në hapësirën Euro-Mesdhetare. Shqipja nëse do ishte e
re do kishte ose do ia kishin caktuar një datë fillimi. Ajo është aq e vjetër saqë historia e shkruar euromesdhetare pa dashje edhe e dallon edhe e vërteton se gjuha shqipe është më e vjetra. Meqenëse edhe
gjuha trashëgohet, Shqipja rilindi e plotë pas shekujve të Errësirës.
Shqipja (The Speech, ang.) mund të zbërthejë shkrimet e shumta të lashta të skalitura mbi gurë e
poçe. Të tilla si, ato të mëtuara së përfaqësojnë len…gjuhët “e lashta greke” apo të qytetërimit Shumer
4500-1900 p.e.s.
U provua se emërtimet Nëfillimë (Nephilim, ang.), Pjellargë, Tokarë, Arbërës, Arbëreshë, Arbanas
dhe Arvareshu janë shprehje fjalore në Shqip (Speech, ang.). Të gjithë këta emra i përkasin popullit të
fillimit.
Lehtësisht u provua se shprehjet fjalore në Shqip janë edhe pjesë e vet Shqipes edhe të mbartura
në len…gjuhët. Për shembull, Dhjatat e Shenjta përmbajnë shprehje fjalore në Shqip. Për sa i përket
Dhjatave të Shenjta, çështja nuk është se librat fetarë nuk mund të përdoren si burim shkencor, gjë që
është e pranueshme. Sepse ajo që ka rëndësi është se çfar mbartin ato libra të shumë të vjetër. Dhe kjo
domethënë se më shumë dituni mund të nxirret për kohët që ata libra iu përkasin.
Shprehjet fjalore në Shqip që janë ruajtur kudo në emërtimet e vendeve madhështore të
mirënjohura vërtetojnë vetveten sepse ata shprehin saktësisht tiparet e vendeve përkatëse.
Mbi të gjithat e thëna më sipër, është pak të vihet në pikëpyetje nëse “Ilirët” e Gadishullit Ilirik
ishin apo nuk ishin “I Lirë” apo “Të Lirë” (The Free ose Free, ang.). [41] Veçan nga kjo, shumë më të
thella janë pyetjet se cilët i quajtën ato “I-Lirë”, cilët e mbartën dhe si deri në ditët e sotme këtë emër
që është mbiemër cilësor, dhe çfar mbart ky emër. Shqipen e Shenjtë (The Holy Speech, ang.), Gjuhën
Hyjnore (The Heavenly Tongue, ang.)
11. Mirënjohje
Është mirësi të kujtohen shkëmbimet e çmuara të mendimeve me të nderuarin Robert Elsie, drita e
të cilit u shua më 2 Tetor 2017.
Akademia Rrënjët Tona, Libri i Kuvendit Gjuhësor, 2-9 Maj 2019, f. 192-200 Gazeta Rrënjët, Shkurt 2020, f. 12-13
Lolja, S. A., The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning, Advances in Language and Literary Studies, 10(6):152-160(2019)
13
Saimir A. Lolja, Assoc-Prof., Ph.D, P.Eng, B.Sc, B.Ed
12. Burime të përdorura
1. Logical Truth. https://plato.stanford.edu/entries/logical-truth/ (20.02.2020)
2. Gottfried Wilhelm Leibniz. http://plato.stanford.edu/entries/leibniz/ (20.02.2020)
3. Fabius Planciades Fulgentius. https://en.wikipedia.org/wiki/Fabius_Planciades_Fulgentius (20.02.2020)
4. Natalis Comes. https://en.wikipedia.org/wiki/Natalis_Comes (20.02.2020)
5. Fahri Xharra, Roma fliste Shqip, Lena, Prishtinë, 2019
6. East India Company. https://en.wikipedia.org/wiki/East_India_Company (20.02.2020)
7. Michael Kimmelman, Elgin Marble Argument in a New Light, New York Times, 23 June 2009
8. Roman Province. https://en.wikipedia.org/wiki/Roman_province (20.02.2020)
9. Hellas (theme). https://en.wikipedia.org/wiki/Hellas_(theme) (20.02.2020)
10. Luigi Luca Cavalli-Sforza, Genes, Peoples and Languages, North Point Press, New York, 2000
11. Flower of Life Meaning, Origin, Application, Effect. http://flower-of-life.net/ (20.02.2020)
12. www.gerdcarling.se/2018/07/11/the-tocharians,-the-mysterious-people-that-travelled-more-than-4000-kmand-ended-up-in-a-desert-40064107 (10.01.2020)
13. Tocharians. https://en.wikipedia.org/wiki/Tocharians (20.02.2020)
14. Jay M. Hoffman, Hunza: Fifteen secrets of the healthiest and oldest living people, Professional Press
Publishing Association, 5th Ed., Valley Center, 1985
15. Etienne Tiffou, Hunza Proverbs, University of Calgary Press, Calgary, 1993
16. Saimir Lolja, Hundëza dhe Hunzakët jetëgjatë, g. Panorama, 30 Tetor 2003
17. Hebrew Bible. https://en.wikipedia.org/wiki/Hebrew_Bible (20.02.2020)
18. Old Testament. https://en.wikipedia.org/wiki/Old_Testament (20.02.2020)
19. Book of Genesis. https://en.wikipedia.org/wiki/Book_of_Genesis (20.02.2020)
20. English Standard Version Bible. https://biblehub.com/ (20.02.2020)
21. Orthodox Jewish Bible. https://biblehub.com/ (20.02.2020)
22. The Book of Mormon, LDS Church internet ed., Salt Lake City, 2013
23. Urim and Thummim (Latter Day Saints).
https://en.wikipedia.org/wiki/Urim_and_Thummim_(Latter_Day_Saints) (20.02.2020)
24. Mediterranean Sea. https://en.wikipedia.org/wiki/Mediterranean_Sea (20.02.2020)
25. Aegean Sea. https://en.wikipedia.org/wiki/Aegean_Sea (20.02.2020)
26. Malta. https://en.wikipedia.org/wiki/Malta (20.02.2020)
27. Gibraltar. https://en.wikipedia.org/wiki/Gibraltar (20.02.2020)
28. Lombardy. https://en.wikipedia.org/wiki/Lombardy (20.02.2020)
29. Trieste. https://en.wikipedia.org/wiki/Trieste (20.02.2020)
30. Etruria. https://en.wikipedia.org/wiki/Etruria (20.02.2020)
31. Via Egnatia. https://en.wikipedia.org/wiki/Via_Egnatia (20.02.2020)
32. Georgios Babiniotis, Lexiko tis Neoellinikis Glossas (Dictionary of Modern Greek Language), Kentro
Lexikologias, Athens, 2012
33. Tyrrhenian Sea. https://en.wikipedia.org/wiki/Tyrrhenian_Sea (20.02.2020)
34. Salvatore B. Mele, Arvareshu: Gjuha proto-sarde ilirike, 2013. www.voalonline.ch/index.php?mod=article&cat=SHQIPTAR%C3%8BT&article=36153 (20.02.2020)
35. Salvatore B. Mele, Arvareshu: La Lingua Protosarda Ilirica Pelasgica e Etrusca, Sardigna: Logo Sardigna EBook, 2015
36. Salvatore B. Mele, Sardegna: Arvareshu, una lingua sorella dell’Albanese, 2019.
www.youtube.com/watch?v=Z6I7al5R3Ag&feature=youtu.be (20.02.2020)
37. Étretat. https://en.wikipedia.org/wiki/%C3%89tretat (20.02.2020)
38. Baltic Sea. https://en.wikipedia.org/wiki/Baltic_Sea (20.02.2020)
39. James S. Aber, Bogs and Mires of the Baltic Region with Examples from Estonia.
http://academic.emporia.edu/aberjame/wetland/baltic/baltic.htm (20.02.2020)
40. Danube. https://en.wikipedia.org/wiki/Danube (20.02.2020)
41. John J. Wilkes, The Illyrians, Blackwell, Massachusetts, 1992

The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning
Saimir A. Lolja
Faculty of Natural Sciences, University of Tirana, Blvd. Zogu I, Tirana 1001, ALBANIA
Corresponding Author: Saimir A. Lolja, E-mail: slolja@hotmail.com
ABSTRACT
In the beginning, humans had a tongue (gjuhën, Shqip). Then, they could or couldn’t let go of
the tongue (len…gjuhën, Shqip). Albanian natural tongue (Shqip) implies the use of the tongue
in the mouth for articulating (shqiptoj, Shqip) words. The eternity of Shqip (Speech) is in its
words that are wordy clauses, phrases, parts of or short sentences. The Speech (Shqip) and other
lan…guages (len…gjuhët, Shqip) carry these kinds of wordy clauses to prove the permanency of
Shqip.The Speech (Shqip) had local and schooled forms in distant antiquity. Therefore, various
types of writing appear now. Since the schooled style was in general use and carried later in
the papers and books of lan…guages (len…gjuhëve, Shqip), it has been preserved unchanged.
Its pieces, no matter how small are, every time get easily read and quickly understood using
contemporary Shqip.The Speech (Shqip) was the first stratum in the Euro-Mediterranean area. It
was the Speech (Shqip) of Nephilims (Nëfillimëve). The Shqip of today can be used to read and
understand both words in other idioms and ancient writings.
INTRODUCTION
Both connected facts and reason are needed to go to the truth
because lone pieces of evidence are not enough. Moreover,
the elements of the past loose value when specific reading
and understanding have deliberately been assigned to them.
Therefore, the research needs scientific logic as a tool for
knowing. A logical truth is an assertion that remains true under all angles of view and proves only naturally. Gottfried
Wilhelm Leibniz (1646-1716) concluded that the truth of
reasoning, its reason or explanation can be discovered by
analysis of the notions or concepts. Then, resolving it into
more straightforward ideas and simpler truths until reaching
the primitives. (Look, 2013; Gómez-Torrente, 2018)
The Speech (Shqip) is incorrectly referred to as Albanian
“lan…guage” instead of the Albanian tongue. A fogginess in
knowledge, understanding, and perception of the past comes
across in respect with Albanians (Shqiptarët) and the Speech
(Shqip). The obscurity starts with the fact that the speakers of
the Speech call themselves Shqiptarë, whereas the foreigners
call them Albanians. The ambiguity becomes much denser
from the confusion brought by the mainstream narration of
the distant past only with shifts of invading populations that
eradicate the previous population, denial of native peoples,
Published by Australian International Academic Centre PTY.LTD.
Copyright (c) the author(s). This is an open access article under CC BY license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/)
http://dx.doi.org/10.7575/aiac.alls.v.10n.6p.152
consideration of the antiquity as a primitive epoch, and interpretation of things or objects only from the religious viewpoint.
Therefore, the issue is not whether there were or were not Shqip
and Shqiptarë in the distant past. It is the fact that the distant
past is not fully illuminated and that implies the necessity to
enlighten the Albanian, Mediterranean, and European history.
Therefore, this research aims to examine through facts, reasonings, and comparisons the extent of the Speech (Shqip) in the
past. Because this study analyses the Speech through very long
times of the past, the scientific approach will be untraditional.
The investigation starts with the history of Dark Ages and that of
Byzantine script. It puts in use the scientific foundations of lin…
guistics, the Speech (Shqip) of today, old holy books, toponyms,
and Latin, Byzantine, and English idioms. The connecting keys
in the research are the words and wordy clauses, phrases, and
parts of or short sentences that exist and make sense only in the
Albanian tongue (Shqip). The proofs come from the Speech
(Shqip) itself, published research of other authors, nature, geographical features, and known historical past.
DARK AGES
The first was the Dark Ages of the centuries V – XV that
covered Europe. It began with the publication of the book
Advances in Language and Literary Studies
ISSN: 2203-4714
www.alls.aiac.org.au
ARTICLE INFO
Article history
Received: September 10, 2019
Accepted: November 18, 2019
Published: December 31, 2019
Volume: 10 Issue: 6
Advance access: December, 2019
Conflicts of interest: None
Funding: None
Key words:
Idiom,
Nephilim,
Speech,
Shqip,
Albanian,
Pelasgian,
Arbëresh
The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning 153
Mythologiæ by Fabius Planciades Fulgentius in the century V.
(Fabius Planciades Fulgentius, Wikipedia, 2019) The darkness
began with the obliteration of all Roman schools, universities,
libraries, and books. It commenced with the Edict of Milan in
313 A.D. for transforming the Roman Empire to Christian empires of the West and East. The Western Roman Empire ended
in 476 A.D. while the Eastern Roman Empire lasted until 1453.
In the new conditions, there were only monasteries and churches, which had monks and priests who were the only ones that
could read and write. The division of the Roman Empire and
the end of its Western side only intensified the darkness.
The Latin word Mythologiæ translates to “The Science of
Lie” in English. That book was one of the leading resources
for monks to eradicate the public memory of the near past
and feed the thinking with the untrue perception of ancient
times. In churches, the priests advised uneducated crowds
what to know and how to think based only on the sayings
from the Bibles. The tiniest spark of a different thought was
called heresy and the Inquisition in the centuries XII – XIX
punished the person with tortures and burning at stake.
The European Renaissance started in the century XIV. To
refresh Mythologiæ or The Science of Lie in the new conditions, the Italian author Natalis Comes published the ten-volume book Mythologiae in 1567 in Venezia. (Natalis Comes,
Wikipedia, 2019) That book with the same title provided the
same service. Since its publication, it became the reference
point for Classical Mythology. It was the tool to keep eradicated the accurate public memory for new generations about
the antiquity and swap it with the incorrect perception.
There was enough time in the centuries V – XV to destroy books, schools, and libraries, to erase the public and
scholars’ memories, to flatten towns, castles, roads, and civilizations, to cover sites and traces with soil, to exterminate
peoples in high numbers, and to change the names of people
and places. Simultaneously, plenty of time was available to
rewrite many times some books based on cautious requests
and to write a few new ones. And, always making those
books have religious nuances and contents.
The second was the Darkness of the centuries XV – XIX
that covered the Illyric Peninsula when the Ottoman Empire
occupied it. In the century XX, it continued for inertia and got
thickened by Slavic Communist darkness. The Darkness of
the centuries XV – XX that plagued the Albanian lands either
preserved the thick layer of Byzantine Darkness or thickened the latter with Arabic Ottoman and Slavic Communist
layers. What had remained undemolished and not scorched
from the first Darkness was complemented in the second
Darkness. Besides, the perceptive distortion of the past was
educated in the century XX.
AN EASTERN CONFUSION IN PERCEPTION
The Roman Empire that officially started in the year of 27
B.C. had the Latin lan…guage as the unifying and communication lan…guage. The Western Christian Roman Empire
until 476 A.D. and the western churches afterward preserved
the Latin for the religious books, which were also the only
ones allowed in circulation.
The Byzantine theologians, brothers Cyril and Methodius,
restructured the Glagolitic Alphabet in 863 A.D. (Xharra,
2019) Through adjustments in time and regions, it took different forms and got used in eastern churches. The Eastern
Christian Roman Empire completely detached itself from the
West in the year of 1054 and interrupted the use of Latin script.
The Ecumenical Patriarchate of Constantinople established its Byzantine script accordingly also by extracting pre-Latin alphabetic letters from the Mediterranean
Basin; much from the Illyricum stratum. (Xharra, 2019)
Additionally, while the Latin words in the West used the
suffix -us, the Byzantine script in the East distinguished its
words by the suffix -os. Being entirely separated from Latin
script, it became the official script for the Eastern Christian
Roman Empire. The latter existed until the year of 1453.
In 1830, the British, French, and Russian empires created
a religious principality named “Greece”. It had an area equal
to 1/6 of modern Greece. Being a religious state and essentially a mirror of the ex-Eastern Christian Roman Empire,
the Ecumenical Patriarchate of Constantinople assigned its
Byzantine script as the official lan…guage to “Greece”.
The British Empire chose the flag of the year 1700 of the
British East India Company for the flag of the priestly principality named “Greece”. The color had to change only from red
to blue since the flag had the cross for the priestly principality
named “Greece”. (East India Company, Wikipedia, 2019)
Consequently, and due to the propaganda circulated by
the fans of an “ancient Greece”, a confusion in perception
occurred: since the new state was called “Greece”, its official
lan…guage was mistakenly named “Greek”. And intentionally and misguidedly, the fans of “ancient Greece” and those
self-named “Greeks” by flying back in time called and still
call as “Greek” all the Roman Eastern Empire and all the
pre-Roman history.
The Eastern Christian Orthodox priests were the writers,
speakers, spreaders, and teachers of the new lan…guages for
the populations they shepherded. In “Greece”, the speech
of the people differed from that of the church. The people
were Albanians (Eng.) – Arbanas (Shqip) – Arbanites –
Arvanites (biz.), and its speech was Shqip. And as of today,
the native population and especially the elderly speak Shqip.
Both under the Eastern Christian Roman Empire and the
Ottoman Empire, the people of current Greece spoke Shqip
and were called or called themselves Romans, Romaioi or
Romioi. But the propaganda emanating in the century XIX
from European empires made up the fairy-tale of an “ancient Greece populated by beautiful, tall, blond, wise people, representing perfection”. And tying that “ancient Greek”
fairy-tale to the native Albanian population, it termed that
indigenous Albanian population a “Greek” population.
(Kimmelman, 2009)
And, it means that there was no “Greek” or “Helen” nation;
there were never. In reading the written history and seeing on
the past maps, there is no encounter ever with any state named
“Greece” or “Hellas” and “Greeks” or “Helens”. Moreover,
there was never any “Greek” Empire or Emperors. In all the
periods of the Roman Republic and Empire, there was never
any region or province named “Greece” or “Elláda”. The encounter is with the names of Illyria, Prefecture of Illyricum,
Macedonia, and Epirus, but not “Greece” or “Elláda”.
(Roman Province. Wikipedia, 2019)
154 ALLS 10(6):152-160
Only between the end of century VII and the end of century XII, there was a Byzantine province called “Theme
of Hellas”, which encompassed parts of present Greece.
Its name was random, and its establishment was only for
Byzantine military purposes against Slavic herds. It had no
cultural and verbal connections with native people who were
Albanians – Arbanas – Arbanites – Arvanites – Shqiptarë.
(Hellas theme, Wikipedia, 2019)
The Eastern Christian Roman Empire was a Christian
Orthodox Roman Empire and not a “Greek” empire. Its emperors originated from different countries, e.g., Illyria, Syria,
Bulgaria, etc. When a state with the Imperial Latin as the
official lan…guage would have come into view, would the
population of that state be called the Latin nation with Latin
as the national lan…guage?
Besides, there were by name, e.g., no ancient Italy,
Albania (Shqipëri), Germany, Britain, France, Turkey, or
Egypt. The places and populations got organized differently,
and their names were unlike today. For example, contemporary Egypt was called Nubia. This means, the existence of an
“ancient Greece” makes no sense.
In the past two centuries, many ancient writings carved
on stone and pottery have been claimed to represent the “ancient Greek” lan…guage. The Byzantine lan…guage, that
is the Greek lan…guage, does not help to read, pronounce
and understand the desired “ancient Greek” lan…guage. The
forms, functions, and the ordering of the words (the grammar) and the composition of clauses, phrases, and sentences (the syntax) of the “ancient Greek” lan…guage make no
sense to the present-day Greek speakers, independently that
some letters might look similar.
THE LIN…GUISTICS AS A SCIENCE
The evidence to prove how old is a written idiom is either the
writing on stones or old books. The lin…guistics as science
started in the second half of the century XIX. Like any other branch of science, the quality of research in lin…guistics
depends on the truthfulness of experimental data, the quality
of measuring tools, the angle of view, and the intention of
the study.
The fundamental scientific pillars of lin…guistics are the
following: (1) Grammar – the rules for composing of clauses, phrases, and words. (2) Morphology – the study of root
and parts of the word, and its relationship to other words.
(3) Syntax – the rules for building sentences; (4) Phonology
– the study of the connection between sounds and signs.
(5) Semantics – the accepted meaning for phrases, words,
and signs and symbols. (6) Pragmatics – the study of the
link between context and purpose, and how the definition
is transmitted. (7) Anthropology – the study of speech as a
social need and part of social culture.
FIRST HAVE THE SPEECH (GJUHËN), THEN
LAN…GUAGE (LEN…GJUHËN) OR NOT
In the beginning, humans had a tongue (gjuhën, Shqip).
Then, some couldn’t let go of the tongue while others did.
The speaking is physically enacted by utilizing the tongue
(gjuhë, Shqip; sermon, Lat.) in the mouth. Therefore, in
Shqip (Speech), it is said: “Ai flet gjuhën…” (He speaks the
tongue…). That is: He speaks using the tongue or pronounces
(shqipton, Shqip) by putting in use the tongue that nature
programmed for that purpose. And, who has left the tongue
(lënë…gjuhën, Shqip; lin…gua, lat.; lan…guage, Eng.)
speaks the lin…gua or lan…guage (len…gjuhën or lin…
gjuhën, Shqip). It means that someone should first have the
tongue (gjuhë, Shqip) and then can let it go (len…gjuhën,
Shqip) or not.
This is proof that Shqip has been the first or sprouted
before lan…gauges, other lexicons. Said through an example, there were first the Shqip names Gjon and Gjergj, and
then the non-Shqip names Giánnis and Geórgios or John and
George came out. Because, otherwise both names Gjon and
Gjergj and Janis and Jorgios, and Xhon and Xhorxh would
have been in Shqip.
It is in line with the conclusions in the book by Prof.
Luigi Luca Cavalli-Sforza (Cavalli-Sforza, 2000).
Wherein, Figure 13, page 164, presents the Shqip (Speech)
as the oldest idiom with age more than 9000 years. That is,
the Shqip was the first sprouted speech compared to the
other lan…guages of the Euro-Indian model; see Figure
1. (Cavalli-Sforza, 2000)
The Ice Age in Europe is estimated 25’000-13’000 years
ago. The archaeological findings have shown that after the
Ice Age the life began to recover. About 10’000 years ago,
people began to farm the soil. That is, the farmers (pjellargët,
tokarët, arbërësit, arbëreshët, arbanasit, Shqip) began to
reconvert the earth to arable land. So far, in contemporary
Shqip, the person hired to plough and cultivate the arable land
is called “argat”. It is true because the national culture, including the Speech and the art of folk dressing, is genetically
inherited. (Cavalli-Sforza, 2000) Also, the word “pjellargët”
in Shqip is misspelled and put in use from non-Albanian
sources as “pellazgët” in Shqip or “Pelasgians” in English.
The spoken idioms are like the flowers of life that sprout
out of a single or a common stratum. This angle of view is
in harmony with the ancient wisdom of the Flower of Life
on Earth. Geometrically, the Flower of Life displays the
full compatibility of the proportions that it contains. It can
be extracted from it the Tree of Life, Egg of Life, Seed of
Life, Fruit of Life, the sphere, the Platonic solids, the Golden
Ratio, Sacred geometry, etc. (Flower of Life, 2019) This has
explanation through a natural analogous example. The flower Narcissus poeticus is classified within the Amaryllis family, and this does not mean that Narcissus poeticus has been
born, e.g., from the flower Amaryllis belladonna.
CARRIED IN ITS IDIOM
The last two millenniums of invasion of the Albanian lands
from Roman and Ottoman Empires were enough to erase
or cover nearly every trace of written Shqip on paper or
stones. However, the Shqip (Speech) has a characteristic that
makes it everlasting, no matter how minor it appears communicated anywhere. In the past and today, both in speaking and writing, the Speech (Shqip) contains many words
that themselves are simple clauses or sentences with a clear
The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning 155
understanding in terms of Grammar, Morphology, Syntax,
Phonology, Semantics, Pragmatics, and Anthropology. Only
a native Albanian (Shqiptar) can distinguish them easily.
Some examples are in Table 1.
THE SEARCH IN LAN…GUAGES
The characteristic of Speech (Shqip) of having wordy clauses
with real and complete meaning has preserved it unchanged
forever. That is, even if books and scripts in Shqip get destroyed, the inherited spoken Speech, words, and wordy
clauses carried in lan…guages are enough to rebirth or revive a wide-ranging Shqip.
The Albanian words and wordy clauses come across in
lan…guages of at least continental Europe and Mediterranean
Basin as part of the vocabulary and place names (toponyms).
Such a presence proves that the noticed fragments of Shqip:
(1) Have been left forgotten and uncovered along with history, and thus have been kept unchanged. The cases analyzed in
the coming section 9. Carried in Toponyms confirm this saying.
(2) Or have been taken in use every time due to their
respective accurate, expressive contents.
(3) Or have been chosen in an altered form, but the original word is every time conserved.
(4) Or, even if those fragments have been put in use by
later lan…guages, it proves a much earlier presence of Shqip
and a well-developed and leading civilization speaking
Shqip (Speech), speaking the Divine Speech.
The Speech (Shqip) of today has in use non-Albanian
words that have entrapped randomly or by force along the
past 2000 years of foreign invasions. And yet, the Shqip idiom has not changed because it adjusts them in Albanized
forms. The presence of Shqip-reading words and wordy
clauses in the lan…guages of continental Europe and
Mediterranean Basin, and beyond:
(1) Omits the possibility of import of pieces in Shqip
from other lan…guages, because the Shqip speakers have
not been invading newcomers for all other populations.
(2) Proves that Shqip speakers have been native people
at least in continental Europe and the Mediterranean Basin,
Figure 1. The tree of idioms. (Cavalli-Sforza, 2000, p. 164)
156 ALLS 10(6):152-160
and always present among scholars. For instance, the first
farming settlers known in Latin records as Tochari (Tokarë,
Shqip; Tocharians, Eng.) in the centuries XX B.C. – VIII
A.D. in the Tarim Basin in western China were European by
race. (Carling, 2018; Tocharians, Wikipedia, 2019). Their description was in Shqip: Tok(ë) ar-ë (Of the arable land, Eng.).
The present-day connection to Tocharians is the Hunza people, who live in the Hunza Valley, in Pakistan, nearby the
Tarim Basin. By race, they are European. By the culture,
they resemble Albanians. Their idiom has kept alive many
words, short sentences, and wordy clauses of the Albanian
tongue (Shqip). (Hoffman, 1985; Tiffou, 1993; Lolja, 2003)
(3) Exhibits that there have been ahead of time an advanced Shqip-speaking civilization out of which lexicon
pieces had been borrowed later for lin…guistic compositions.
(4) Proves that the shift from the Speech (Shqip) to lan…
guages has had conserved their grammatical roots by carrying frozen those words and wordy clauses in Shqip. It so
explains the fundamental compliance between the Speech
(Shqip) and English words given in Table 2.
CARRIED IN THE BIBLES
The first Bible is the Hebrew Bible, known as Tanakh in
Hebrew, in which the collection of ancient religious writings
gets arranged in 24 books. It comes into three parts: Torah
(5 books), Nevi’im (8 books), and Ketuvim (11 books). The
Old Testament is the first part of Christian Bibles and has
been written based on the Hebrew Bible. (Hebrew Bible,
Wikipedia, 2019; Old Testament, Wikipedia, 2019)
The first book in Torah is called Bereishit (Hebr.) or “In
the beginning,” and it is named Genesis in the Old Testament.
The word “Bereishit” sounds like a wordy clause in Shqip
because Bereishit = Bërë ishit / sit (Shqip) = Made [you]
were / The Doers (Eng.). Moreover, the making of nature
and life gets described at the beginning of this first book.
(Book of Genesis, Wikipedia, 2019) The Hebrew Calendar
considers the origin of existence in the year 3761 B.C. The
following reads in this book of creation (English Standard
Version Bible, 2004; Orthodox Jewish Bible, 2004):
Genesis 1:1 – In the beginning, God created the heavens
and the earth.
Genesis 6:4 – The Nephilim were on the earth in those
days, and also afterward when the sons of God came
into the daughters of man, and they bore children to
them. These were the mighty men who were of old, the
men of renown.
Genesis 11:1 – And the whole earth was of one tongue
and one speech.
Genesis 11:6 – And the Lord said, “Behold, they are one
people, and they have all one speaking, and this is only
the beginning of what they will do. And nothing that
they propose to do will now be impossible for them”.
The fourth book in Torah is called Bamidbar (Hebr.)
or “In the desert”, and in the Old Testament, it is named
“Numbers”. The following is written in it (English Standard
Version Bible, 2004; Orthodox Jewish Bible, 2004):
Numbers 13:33 – And there we saw the Nephilim (the
sons of Anak, who come from the Nephilim), and we seemed
to ourselves like grasshoppers, and so we seemed to them.
Referring to Grammar, Morphology, Syntax, Phonology,
Semantics, Pragmatics, and Anthropology, and considering
its placements and use in the book, the word “Nephilim”
is a wordy clause in Shqip. The word “Nephilim” (plural
Nëfillimët, Shqip) is in the beginning (Në fillim, Shqip) of
narration in the first book of Genesis, at the beginning of the
beginning (në fillim të fillimit, Shqip) of Creation. It is recited
in the fourth book as well. The position of this word is right
at where and when the people in the beginning (në fillim,
Shqip) of the creation of life on Earth got described. That is,
it conveys the people of the beginning, the beginners – the
Nephilim – nëfillimët (Shqip). In the beginning (Në fillim,
Shqip), all people spoke one speech, the Speech (Shqip) of
Nephilim (plural Nëfillimëve, Shqip).
Table 1. Examples of wordy clauses in Shqip
Shqip Broken down Latin English
Pjellar Pjell ar Facite ergo arabilis et I produce arable land.
Pjellarg Pjell ar-g Qui facit terram arabilem He who produces arable land.
Arbëra Ar bëra Ego feci terram arabilem I made arable land.
Arbana Ar bana Ego feci terram arabilem I made arable land.
Arbër / Arbëresh Ar bër [ës] Qui facit terram arabilem He who makes arable land.
Arbërës Ar bër ës Illi qui faciam terram arabilem They who make arable land.
Arbëria Ar bër ia Dominium Arbëreshes, qui agricolae terram The dominion of Arbëreshes, of land farmers.
Tokare Tok(ë) ar e Arabilis Arable land
Gadishull Gati ishull Paene insula Almost an island
Humbner(ë) Humb në er(ë) Evanescet in aere / ventum [in abyssum irent Disappear in air/ wind [in the abyss]
Ilir I lir(ë) Liberi Free
Iliri I liri Liberus The free (masc.)
Elira E lira Libera The free (fem.)
Saimir Sa i mir(ë) Quam bonum How good (masc.)
Samir Sa mir(ë) Quam honestus How well
The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning 157
The titles of the second and third parts of the Hebrew
Bible are Nevi’im (Hebr.) or Prophets (Eng.) and Ketuvim
(Hebr.) or Writings (Eng.). Both these titles sound in Shqip
because both are read clearly in Shqip, and both give accurate meaning for what they represent as titles and contents in Hebrew. The eight books of Nevi’im are the books
of (We!) the Prophets, sayings of whom come (Where?) in
their writings.
Nevi’im = Ne vim – Ne vijmë – Ne [profetët] vijmë
(Shqip) = We [the prophets] come (Eng.)
Ketuvim = Këtu vim – Këtu vijmë – Këtu [në këto shkrime]
vijmë (Shqip) = Here [in these writings] we come (Eng.)
The Book of Mormon is a sacred manuscript of the
Latter-Day Saint movement comparable to the Bible. It got
originally published in March 1830 in the USA. At the beginning of the book, there are mentioned two sacred stones
called Urim and Thummim attached to the breastplate of
ancient seers. (Smith, 2013) The words Urim and Thummim
are encountered seven times in the Old Testament. (Urim
and Thummim, Wikipedia, 2019)
There is no definite explanation and understanding of
these two words from those who are not Albanians. Referring
to Grammar, Morphology, Syntax, Phonology, Semantics,
Pragmatics, and Anthropology, these two words are purely
Table 2. Compared words for every letter of the Albanian (Shqip) Alphabet
Nr. Alb. letter Eng. word Alb. word Latin Byzantine or current Greek
1 A Uncle Ungj Patruus Thios
2 B Bull Bull Taurus Tavros
3 C Its I tij / saj Eius Tou
4 Ç Chick Çikë Puella Kopella
5 D Door Der(ë) Ostium Thira
6 DH That Atë Quod Afto
7 E Eight Tet(ë) Octo Okto
8 Ë Per Për Per Ja
9 F Flock Flok Gregem Mali
10 G Gurgle Gurgulloj Singulto Kelaryzo
11 GJ Legion Legjion Legio Legeonas
12 H Hunger Hangër Fames Pina
13 I Languish Lëngoj Aegroto Eksastheno
14 J I am Iam Ego sum Ime
15 K Dark Dark(ë) Tenebrosi Vradhi
16 L Light I leht(ë) Levis Elafros
17 LL Pull Tërheq Attrahendam Elko
18 M Major Madhor Major Mizon
19 N Night Nat(ë) Nocte Nihta
20 NJ Onion Qep(ë) Cepa Kremidhi
21 O Copy Cop(ë) Exemplum Antigrafo
22 P Plough Plug Aratrum Arotro
23 Q Stockyard Vath(ë) Stabulatio Stani
24 R Desire Dëshir(ë) Cupiditas Thelisi
25 RR Narrow I ngusht(ë) Angusta Stenos
26 S Super Sipër Eximius Yper
27 SH Shawl Shall Palliolum Salli
28 T Trunk Trung Truncus Kucuro
29 TH Three Tre Tres Tria
30 U You Ju Vos Esis
31 V Vine Ven(ë) Vinum Inos
32 X Adze Sqepar Tondeo Skepari
33 XH Jacket Xhaket(ë) Paenulam Sakaki
34 Y Étude (fre.) Studim Stude Spudi
35 Z Zeal Zell Zelus Zillos
36 ZH Vision Fushpamësi Visio Orama
158 ALLS 10(6):152-160
in Shqip: Urim and Thummim/Thumim/Thumbim. Every
Albanian (Shqiptar, Shqip) can easily read and understand
each word and smile. It is so also because it makes sense
viewing life as a Wish (Urim, Shqip) and a Sting (Thumim/
Thumbim, Shqip), as satisfaction and dissatisfaction, as a
like and a dislike.
Speaking Shqip (Speech) means to express the holy
tongue, the Sacred Shqip (Holy Speech), the Divine Breath,
the Holy Word, the Celestial Speech, the First Voice because
it was first the voice, then life began.
CARRIED IN TOPONYMS
The following are several examples where the wordy clauses
in Shqip got preserved in place names (toponyms). Referring
to Grammar, Morphology, Syntax, Phonology, Semantics,
Pragmatics, and Anthropology, these place names are wordy
clauses in Shqip (Speech). These illustrations are noteworthy because they have the proof by the very natural physical
characteristic of their respective places. This view goes beyond the simple questions of the origin or roots of the words
(etymology) and places names (toponyms). The following
cases deal just with the bearing and preservation of the
wordy clauses in Shqip in the areas now covered by lan…
guages.
Mar Mediterraneo (Ita.) – Deti Mesdhe (Shqip) – Deti
Mes dhe – The resources give different historical names for
the Mediterranean Sea. Its actual name appeared in a document authored by a Spanish scholar of the century VI.
(Mediterranean Sea, Wikipedia, 2019) As seen from space,
“Deti Mes-Dhe” in Shqip is “Deti në Mes të Dheut” (The Sea
in the Middle of the Earth).
Aigaío Pélagos (Biz.) – Ege Denizi (Turk.) – Mar Egeo
(Ita.) – Deti Egje (Shqip) – This is the sea with many islands between Turkey and Greece. In books, a nonsense
fairytale from antiquity has dressed the origin and meaning
for the name of this sea. (Aegean Sea, Wikipedia, 2019)
Since this sea is part of the great Mediterranean Sea (Deti
Mesdhe, Shqip), the local people on the islands and continent, namely Arbanas, Arbanites (Arvanites, Biz.), called
it “Deti Mesogjë” (Shqip). This name is a wordy clause in
Shqip that describes the trait of this sea because it qualifies
“Detin Meso-gjë” (Shqip), the Sea that is in the middle [of
the soil]. And naturally, the name of the sea in the Speech
(Shqip) of local peoples took the form “Deti Egje” and had
other silhouettes in the lan…gauges.
Malta (Eng.) – Maltha – Mal tha (Shqip) – Dry Mountain –
Malta is an island in the Mediterranean Sea. Malta is precisely a barren rocky island, where there are no permanent rivers
and lakes except in heavy rains. (Malta, Wikipedia, 2019)
Maltha or Mali i Thatë (Shqip) – Dry Mountain is a common
toponym on the Albanian lands in the Illyric Peninsula.
Gibraltar (Eng.) – Gjibrrylthari – Gji brryl thari
(Shqip) – The Bay of the Dry Elbow – Gibraltar is a British
overseas city-state, bordering Spain. It is the eastern cape of
the Bay of Gibraltar or Bahía de Algeciras (Spa.). (Gibraltar,
Wikipedia, 2019) Seen from very high above the Earth, the
form of the Cape resembles a turned elbow, where the inner
side is the port of Gibraltar or Gji-brryl-tharit (Shqip). And
almost the entire Cape is covered by the Rock of Gibraltar,
which is a dry monolithic limestone promontory. Better saying, it is a dried rock since it is mostly limestone. That is, what
is known as the Bay of Gibraltar or Bahía de Algeciras (Spa.)
is the Bay of the Dry Elbow or “Gji-brryl-thari” (Shqip).
Lombardia (Ita.) – Lumbardhia – Lum-bardhi-a (Shqip)
– The area of the White River – Lombardia is a province in
the northwest of Italy, city-centered in Milano. (Lombardy,
Wikipedia, 2019) “Lumbardh” or “Lumë i Bardhë” (White
River) or “I Bardhi” or “Bardhar” (The White [River]) are
familiar names in Albanian lands. Lum-bardhi-a (Shqip) tells
a broad region where the naturally-called “Lumi i Bardhë”
(Shqip) – “The White River” passes through. The big river in
northern Italy, which delineates the southern border of the province of Lombardia, is called River Po. It cannot be explained
in Italian lan…gauge, while in Shqip is “Po” (Yes, Eng.). The
White River (Lumbardhi, Shqip) is a river near the high mountains or Alpes. As such, it collects the water of the white snow.
Therefore, it is called The White River – Lum-bardhi (shqip).
Trieste (Ita.) – Triështë – Tri është (Shqip) – Three is –
Trieste is a city at the Italian northern shore of the Adriatic
Sea. Primarily, the town of Trieste built on three big hills.
(Trieste, Wikipedia, 2019)
Etruria – E truri-a – Tru-ri-a – Etruria was in the centuries IX-VI B.C. a highly advanced region in the upper central
and western part of Apennine Peninsula. The Roman culture
sprouted from the Etruscan civilization. The Etruscan era
ended with the establishment of the Roman Republic in 509
B.C. (Etruria, Wikipedia, 2019)
While this name has no explanation and meaning in
the lan…gauges, it is a pure one-syllable name in Shqip
(Speech): Tru (Brain). Also, in Shqip, the habitants of that
region were called E-tru-skë, and as an adjective, the word is
E-tru-ske. The river Albenia (Albegna, Ita.) flew/flows in the
middle of that region.
The name Truri (The Brain) belongs to the dialect of southern Albania, and it is Truni for the northern dialect. As centuries went by and like an adjustment in usage, the Etruscans
(Etruskët, Shqip) of the past got called Tuscī (Tuskë/Toskë,
Shqip) and their heartland region Toscana (Toskanë, Shqip;
Tuscany, Eng.). Simultaneously in Shqip, the southern part of
Albania is still called Toskëri and its population Toskë, whereas the northern region is called Gegëri and its population
Gegë. The Brain (Tru, Shqip) revived in Firenze, Toscana, in
the century XIV. It peaked in the century XV and enlightened
the Italian cultural Renaissance, which then gave light to the
European Renaissance in the centuries XV-XVI.
Via Egnatia (Lat.) – Via/Vija Enjatia – Via/Vija E-njati-a
(Shqip) – The Road Egnatia was a famous route constructed
from Romans in the century II B.C. It started in Dyrrachium
of Illyricum, continued through the Valley of Shkumbin
River, past Macedonia and Thrace, and reached Byzantium
(today Istanbul). (Via Egnatia, Wikipedia, 2019) “GN”
in Latin and Italian pronounces exactly “NJ” as in Shqip.
This means that Egnatia/Enjatia is a pure wordy clause in
Shqip with the meaning of a noun. E njati (Shqip) translates
[He] reached out, [he] made a stretch (Eng.). And, E njati-a
(Shqip) is a noun that decodes “The Reaching Out” (Eng). It
makes sense because Via Egnatia was a continuation on the
The Preservation of Albanian Tongue (Shqip) Since the Beginning 159
eastern side of the Adriatic Sea of Via Appia that connected
early Rome to Brundisium.
Next to Egnatia, the word Via (Lat.) = The Road (Ang.)
is in Shqip because its root “Vi” is Shqip: Vi (Line, Ang.)
and Via/Vija (The Line, Ang.). On the ground, Via (Lat.)
is a Road (Ang.). Far above from the ground, Via (Lat.) or
the Road (Ang.) is a Line (Vi, Shqip). Via Egnatia is still in
existence and its name can be seen carved on stones. It is
proof that the Speech (Shqip) was in use and Shqip-speaking
scholars were around in those times.
Iónio Pélagos (Biz.) – Mar Ionio (Ita.) – Deti Ion – Deti
Ionë/Jonë (Shqip) – Our Sea – This is the seas demarcated
by southern Albania, western Greece, and southern Italy. In
Greece, either the name “Ion” has no explanation, or a nonsense fairytale clothes it from antiquity. (Babiniotis, 2012)
In Shqip, the word “Ion” is the possessive pronoun of “ionë/
jonë, i ionë/jonë” – our (Eng.). That is, the exact name of the
Ionian Sea is Deti Ionë/Jonë (Shqip) – Our Sea (Eng).
Mer Tyrrhénienne (Fr.) – Mar Tirreno (Ita.) – Deti Tiren/
Tyren – Deti Tire-n / Tyre-n (Shqip) – This is the sea in the lower
west coast of Italy and bordered by Sicily, Sardigna, and Corsica.
Generally, the origin of this name gets extracted from a fairy-tale
with antiquity nuance. It is about a Prince Tyrrhenus from Lydia
(today Turkey) who settled together with his followers along the
coast of Etruria. (Tyrrhenian Sea, Wikipedia, 2019)
In Shqip, this name is easily read and understood as Deti
i Tire or Deti Tiren after the southern Albanian dialect and
Deti i Tyre or Deti Tyren after the northern Albanian dialect.
All express “Their Sea”. The toponyms of Our Sea (Deti Ion/
Ionë/Jonë, Shqip) and Their Sea (Deti Tyren/Tiren, Shqip)
prove and complement one another. Because one sea is in the
east and the other in the west of lower Italy. Furthermore, the
root idiom of the people of Sardigna is called Arvareshu and
is distinctly Shqip. (Mele, 2013; Mele, 2015; Mele, 2019)
Étretat (Fre.) – Etretat – E tretat (Shqip) – Of the Three –
Étretat is a coastal commune in the Seine-Maritime department
in Normandy in north-western France. Étretat, part of the high
rocky shoreline of Normandy, is well known for three big rocky
arches falling to the ocean. (Étretat, Wikipedia, 2019) The name
Étretat does not have any meaning for the local French people.
In Shqip, Étretat is precisely the place of the three rocky arches,
the site of the three, Étretat, E Tretat (Shqip).
Baltic Sea – Deti Baltik – Deti Balt-ik (Shqip) – The Muddy
Sea – It is the sea outlined by Germany, Poland, Lithuania,
Latvia, Estonia, Finland, and Sweden. Its shores are muddy
and have many swamps. (Aber, 2016; Baltic Sea, Wikipedia,
2019) Therefore, the adjective “balt-ik” in Shqip depicts the
very natural attribute of wetlands for the coast of this sea.
Danube River (Eng.) – I Shtrimi (Shqip) – It springs in
Germany and, collecting vast amounts of water, flows flat
southeast for 2850 km down to the Black Sea. It is navigable
for 2415 km and, as such, it has been an established trade
route since ancient times.
It appears with the name Ister on a map transmitted as of
the date 450 B.C. and ascribed to a Persian named Herodotus of
Halicarnassus (484 – 425 B.C.). The same name is also on a map
transmitted as of the date 220 B.C. and credited to an African
named Eratosthenes of Cyrene (276 – 195 B.C.). It retained the
same name on the maps of the Roman Empire. For example, it
was the upper border of the Prefecture of Illyricum on a map
dated 395 A.D. The serotinous name of Danube seems adjusted
in various lan…gauges. Many hypotheses are consisting of geographical and historical components that try to find meaning to
past and present names of this river. (Danube, Wikipedia, 2019)
Since the characteristic of this river is the flat flow, it
is said in Shqip: “Ky lum rrjedh shtruar” (This river flows
flat). And therefore, it has been called since the beginning “I
Shtrimi”, The Flat [-Flowing River].
CONCLUSIONS
The Speech (Shqip) is the oldest idiom in the EuroMediterranean area. Otherwise, it would have had, or others would have assigned a starting date for it. The Speech
(Shqip) is so old that the written Euro-Mediterranean history
accidentally distinguishes and proves it as the most ancient
tongue. Since the Speech (Shqip) gets inherited too, the
Shqip reborn fully after the Dark Ages.
The Speech (Shqip) can decode the many ancient writings carved on stone and pottery. Such as those claimed to
represent “ancient Greek” lan…gauges or those of Sumer
civilization of 4500 – 1900 B.C.
It is proved that Nëfillimët (Nephilim) or Pjellargët,
Tokarët, Arbërësit, Arbëreshët, Arbanasit, and Arvareshu
are all words and wordy clauses in Shqip (Speech). All these
names belong to the population of the beginning.
It is easily affirmed that wordy clauses in Shqip are part
of the Shqip (The Speech) itself and carried in lan…guages.
For instance, the Holy Bibles contain such words. In respect
to Holy Bibles, it is not an issue that the religious books cannot
fall in scientific resources, which is acceptable. What matters is
what these very old books carry. And it means that more information can be mined from the epochs those books belonged to.
The wordy clauses in Shqip that are preserved anywhere
in solid, grandiose, and eminent toponyms prove themselves
because they express precisely the characteristics of their respective places.
On top of everything concluded above, it is a little to put
into question whether “Ilirët” (Shqip) – Illyrians (Eng.) of
the Illyric Peninsula were or were not “I Lirë” or “Të Lirë”
(Shqip) – The Free or Free. (Wilkes, 1992) Aside from
this, the more profound questions are of who called them
“I-Lirë” (Shqip), who conveyed and how to the present days
this name which is a modifying adjective, and what carries
this name. The Holy Speech (Shqipen e Shenjtë, Shqip), the
Heavenly Tongue (Gjuhën Hyjnore, Shqip).
ACKNOWLEDGMENT
The author embraces the honor to remember the precious
communication with Robert Elsie, who passed away on 2
October 2017.
REFERENCES
Aber, J. S. (2016). Bogs and Mires of the Baltic Region with
Examples from Estonia. Emporia State University. Re-
160 ALLS 10(6):152-160
trieved November 11, 2019, from http://academic.emporia.edu/aberjame/wetland/baltic/baltic.htm
Aegean Sea. (2019, August 20). Wikipedia. Retrieved November 11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/
Aegean_Sea
Babiniotis, G. (2012). Lexiko tis Neoellinikis Glossas (Dictionary of Modern Greek Language), Athens: Kentro
Lexikologias.
Baltic Sea. (2019, July 19) Wikipedia. Retrieved November
11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/Baltic_Sea
Book of Genesis. (2019, July 15). Wikipedia. Retrieved November 11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/
Book_of_Genesis
Carling, G. (2018, July 11). The Tocharians, the mysterious
people that traveled more than 4000 km and ended up
in a desert. Retrieved November 11, 2019, from https://
www.gerdcarling.se/2018/07/11/the-tocharians,-themysterious-people-that-travelled-more-than-4000-kmand-ended-up-in-a-desert-40064107
Cavalli-Sforza, L. L. (2000). Genes, Peoples and Languages,
New York: North Point Press
Danube. (2019, July 16) Wikipedia. Retrieved November 11,
2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/Danube
East India Company. (2019, August 16). Wikipedia. Retrieved November 11, 2019, from https://en.wikipedia.
org/wiki/East_India_Company
English Standard Version Bible. (2004). Bible Hub. Retrieved November 11, 2019, from https://biblehub.com/
Étretat. (2019, August 2) Wikipedia. Retrieved November 11,
2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/%C3%89tretat
Etruria. (2019, August 29) Wikipedia. Retrieved November
11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/Etruria
Fabius Planciades Fulgentius. (2019, September 3). Wikipedia. Retrieved November 11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/Fabius_Planciades_Fulgentius
Flower of Life Meaning, Origin, Application, Effect. (2016).
Flower of Life. Retrieved November 11, 2019, from
https://flower-of-life.net/
Gibraltar. (2019, August 29) Wikipedia. Retrieved November
11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/Gibraltar
Gómez-Torrente, M. (2018, September 6). Logical Truth. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Retrieved November 11,
2019, from https://plato.stanford.edu/entries/logical-truth/
Hebrew Bible. (2019, July 9). Wikipedia. Retrieved November 11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/
Hebrew_Bible
Hellas (theme). (2019, June 29). Wikipedia. Retrieved November 11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/
Hellas_(theme)
Hoffman, J. M. (1985). Hunza: Fifteen secrets of the healthiest and oldest living people, 5th Ed., Valley Center: Professional Press Publishing Association
Kimmelman, M. (2009, June 23). Elgin Marble Argument
in a New Light. New York Times. https://www.nytimes.
com/2009/06/24/arts/design/24abroad.html
Lolja, S. A. (2003, October 30). Hundëza and long-lived
Hunza people, Newspaper Panorama p. 12-13. (Alb.)
http://www.albasoul.com/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=954
Lombardy. (2019, August 25) Wikipedia. Retrieved November 11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/Lombardy
Look, B. C. (2013, July 24). Gottfried Wilhelm Leibniz. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Retrieved November
11, 2019, from https://plato.stanford.edu/entries/leibniz/
Malta. (2019, August 16) Wikipedia. Retrieved November
11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/Malta
Mediterranean Sea. (2019, May 18). Wikipedia. Retrieved
November 11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/
Mediterranean_Sea
Mele, S. B. (2013, August 13). Arvareshu: Gjuha proto-sarde ilirike (Illyrian Pre-Sardignian Idiom). Voice of
Albanians. Retrieved November 11, 2019, from www.
voal-online.ch/index.php?mod=article&cat=SHQIPTAR%C3%8BT&article=36153
Mele, S. B. (2015). Arvareshu: La Lingua Protosarda Ilirica
Pelasgica e Etrusca, Sardigna: Logo Sardigna E-Book
Mele, S. B. (2019, April 27). Sardegna: Arvareshu, una lingua sorella dell’Albanese. YouTube. Retrieved November 11, 2019, from www.youtube.com/watch?v=Z6I7al5R3Ag&feature=youtu.be
Natalis Comes. (2019, April 8). Wikipedia. Retrieved November 11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/
Natalis_Comes
Old Testament. (2019, July 15). Wikipedia. Retrieved November 11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/
Old_Testament
Orthodox Jewish Bible. (2004). Bible Hub. Retrieved November 11, 2019, from https://biblehub.com/
Roman Province. (2019, June 12). Wikipedia. Retrieved November 11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/
Roman_province
Smith, J. (2013). The Book of Mormon, Salt Lake City: LDS
Church Internet Ed.
Tiffou, E. (1993). Hunza Proverbs, Calgary: University of
Calgary Press
Tocharians. (2019, June 22). Wikipedia. Retrieved November
11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/Tocharians
Trieste. (2019, August 23) Wikipedia. Retrieved November
11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/Trieste
Tyrrhenian Sea. (2019, July 20) Wikipedia. Retrieved November 11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/
Tyrrhenian_Sea
Urim and Thummim (Latter Day Saints). (2019, July 5).
Wikipedia. Retrieved November 11, 2019, from https://
en.wikipedia.org/wiki/Urim_and_Thummim_(Latter_
Day_Saints)
Via Egnatia. (2019, July 29) Wikipedia. Retrieved November
11, 2019, from https://en.wikipedia.org/wiki/Via_Egnatia
Wilkes, J. J. (1992). The Illyrians, Massachusetts: Wiley-Blackwell
Xharra, F. (2019), Roma fliste Shqip, Prishtina: Lena