NË GJUNJË, ME SHPIRT NË KËMBË
Pjesa e parë.
Liqeni ishte gjëja e parë që Llazi nuk mund ta maste.
Mund të numëronte shkallët e shtëpisë, gurët e rrugicës, monedhat që i ati i vendoste mbi banak. Mund të numëronte edhe varkat kur dilnin herët në mëngjes.
Por liqenin jo.
Ai vazhdonte përtej syrit.
Ndonjëherë rrinte i qetë, aq i sheshtë sa Llazit i dukej sikur qielli kishte zbritur poshtë dhe ishte shtrirë mbi ujë. Herë të tjera frynte erë dhe valët përplaseshin në breg me inat.
— Llazi!
Djali nuk u kthye.
Po ndiqte me sy një varkë të vogël që largohej. Pas saj kishte mbetur një vijë e bardhë, e cila hapej, hapej dhe pastaj zhdukej.
— Llaaazi!
— Erdha!
U ngrit me vrap.
Por, para se të largohej, ktheu edhe një herë kokën.
Nuk dinte çfarë kërkonte te ai ujë.
Vetëm e dinte se nuk ngopej duke e parë.
Shumë vite më vonë, ajo pamje do të kthehej në fjalë:
“Perëndim i vagëlluar mi Liqerin pa kufir…”
Atëherë ende nuk kishte varg.
Kishte vetëm një fëmijë.
Dhe një liqen që po hynte dalëngadalë brenda tij.
I ati, Sotiri, ishte në dyqan.
— Ku ishe?
— Te liqeni.
— E dija.
— Si e dije?
— Sepse kur të thërrasim dy herë e nuk përgjigjesh, je ose te liqeni, ose ke bërë ndonjë prapësi.
Llazi qeshi.
Mbi banak kishte disa monedha.
— Sa janë?
— Numëroji.
Djali iu afrua.
Sotiri ia mbuloi monedhat me dorë.
— Jo me gisht. Me sy.
Llazi i pa gjatë.
— Nëntë.
— Tetë.
— Jo!
— Numëroji.
I numëroi.
Tetë.
Llazi u vrenjt.
— Njëra ishte mbi tjetrën.
— Në jetë jo çdo gjë rri aty ku ta sheh syri menjëherë.
Llazi nuk e kuptoi mirë çfarë donte të thoshte i ati.
Mori lapsin që ndodhej mbi banak dhe, në një cep të letrës, vizatoi një varkë.
Sotiri e pa.
— Kjo është ajo që po shikoje?
Llazi e fshiu.
— Jo.
— Varkë ishte.
— Po nuk ishte ajo varkë.
E vizatoi përsëri.
Një vijë.
Pastaj një tjetër.
U ndal.
E fshiu edhe një herë.
— Do të ma grisësh letrën, — tha Sotiri.
— Nuk del.
— Çfarë nuk del?
— Siç e kam parë.
I ati buzëqeshi dhe vazhdoi punën.
Llazi nuk e dinte ende, por kjo bezdisje e vogël do ta ndiqte gjithë jetën.
Nuk do t’i mjaftonte që diçka të ishte pothuajse e saktë.
Do ta kërkonte derisa të tingëllonte, të dukej dhe të ndihej ashtu siç e kishte përfytyruar.
Në shtëpi flitej shqip.
Edhe në rrugë.
Shqip qeshnin fëmijët.
Shqip qortonin nënat.
Shqip bënin pazar burrat në treg.
Por në shkollën e Llazit mësimi bëhej greqisht.
Fëmija nuk pyeste shumë përse.
Të rriturit kishin vendosur shumë gjëra përpara se ai të vinte në jetë.
Kjo ishte shkolla.
Ky ishte libri.
Kjo ishte gjuha e mësimit.
Derisa një ditë dëgjoi dy burra duke folur në rrugë.
— Po hapet shkolla shqipe.
Llazi ndaloi.
— Çfarë shkolle?
Ata qeshën.
— Shqip, more Llazi. Shkollë shqipe.
Djali mbeti një çast pa folur.
Shqip.
Përse i dukej aq e çuditshme kjo fjalë?
Sepse ishte gjëja më e zakonshme e jetës së tij.
Mund të hapej një libër dhe brenda tij të gjente fjalët që dëgjonte në shtëpi?
Mund të shkruante ashtu siç i fliste të atit?
Mund të mësonte në gjuhën në të cilën ëndërronte?
Atë mbrëmje nuk e hoqi nga mendja.
— Unë do të shkoj, — i tha të nesërmen një shoku.
— Ku?
— Në shkollën shqipe.
Shoku hapi sytë.
— Po dhaskali?
— Ç’ka ai?
— Do të zemërohet.
Llazi ngriti supet.
— Le të zemërohet.
E tha lehtë.
Si fëmijë.
Ende nuk e dinte se sa mund të kushtonte një fjali e thënë me gojën plot.
Të nesërmen mësuesi hyri në klasë dhe nuk e hapi librin. I
pa nxënësit njërin pas tjetrit.
— Llazar Gusho!
Llazit iu shtrëngua barku.
U ngrit.
— Përpara.
Klasa iu duk më e gjatë se zakonisht.
Hapi i parë.
I dyti.
I treti.
Kur arriti pranë mësuesit, ndaloi.
— Kam dëgjuar se do të largohesh.
Llazi heshti.
— Po apo jo?
— Po.
— Ku?
Ai e dinte se mësuesi e dinte.
Prapëseprapë e tha:
— Në shkollën shqipe.
Në klasë ra një qetësi e tillë sa Llazi dëgjoi dikë që gëlltiti pështymën.
— Pse?
Kjo pyetje e hutoi.
Pse?
Sepse ishte gjuha e tij.
Sepse nëna nuk e kishte përkundur në greqisht.
Sepse babai nuk e kishte thirrur kurrë me një emër tjetër.
Sepse kur i dhembte diçka, mendja i fliste shqip.
Por fëmija nuk dinte t’i thoshte të gjitha këto.
Tha vetëm:
— Dua.
Mësuesit iu err fytyra.
— Çfarë do?
— Dua të mësoj shqip.
— Në gjunjë!
Llazi nuk lëvizi.
— Në gjunjë!
Këtë herë zëri goditi para thuprës.
Djali u ul.
Gjunjët i prekën dërrasat e forta të dyshemesë.
Disa shokë ulën kokën.
Njëri nuk ia ndante sytë.
Mësuesi mori thuprën.
Goditja e parë i ra në kokë.
Llazi mblodhi supet.
E dyta i dogji pas veshit.
Sytë iu mbushën me lot.
Jo vetëm prej dhembjes.
Prej turpit.
Të gjithë po e shikonin.
Ai ishte në gjunjë.
Mësuesi ngriti përsëri thuprën.
— Do të shkosh?
Llazi heshti.
— Do të shkosh në shkollën shqipe?
Sa e lehtë ishte të thoshte:
Jo.
Një fjalë.
Vetëm një.
Dhe ndoshta gjithçka do të mbaronte.
Do të ngrihej.
Do të kthehej në bankë.
Do të fshinte lotët.
Mësuesi priti.
Llazi ngriti fytyrën.
— Po.
Thupra ra përsëri.
Vite më vonë, ndjenja që atë ditë nuk dinte ta emërtonte do të gjente fjalët e veta:
“O gjuhë-e shenjtëruar, o mall me shpirtin plot…”
Por atëherë nuk ishte poezi.
Ishte një përzierje e çuditshme.
Dhembje.
Krenari.
Frikë.
Zemërim.
Një fëmijë nuk di gjithmonë t’i ndajë.
Vetëm i mban brenda.
Kur mbaroi mësimi, Llazi doli i fundit.
Një shok e priste te dera.
— Llazi…
Ai vazhdoi të ecte.
— Të dhemb?
— Jo.
Gënjeu.
— Do shkosh vërtet?
Llazi u kthye.
— Ku?
— Në shkollën shqipe.
E pa sikur pyetja të ishte e panevojshme.
— Po.
— Edhe pasi të rrahu?
Llazi nuk iu përgjigj.
Vazhdoi rrugën.
Por nuk shkoi drejt në shtëpi.
E mori rrugën nga liqeni.
U ul në një gur.
Liqeni ishte i qetë.
Kjo e zemëroi.
Si mund të rrinte aq i qetë kur atij i digjte koka?
Mori një gur dhe e hodhi fort.
Pllaq!
Uji u ça.
Rrathët nisën të hapeshin.
Një.
Dy.
Tre.
Pastaj u shuan.
Mori një tjetër.
Këtë herë nuk e hodhi.
E shtrëngoi në dorë.
Guri ishte i ftohtë.
I fortë.
I vërtetë.
Llazi kishte imagjinatë të madhe.
Një re mund t’i dukej si mal.
Një valë si kafshë që vraponte.
Një dritë mbi ujë si një copë ari.
Por edhe kur imagjinata e çonte larg, atij i pëlqente të prekte të vërtetën me dorë.
Gurin.
Ujin.
Plagën.
Njeriun.
Ndoshta prandaj, një ditë, edhe vargjet e tij do të fluturonin lart pa e humbur tokën poshtë këmbëve.
Në shtëpi u përpoq të hynte pa u vënë re.
— Llazi?
Ndaloi.
— Eja këtu.
Sotiri e pa në fytyrë.
Pastaj në kokë.
— Ç’ke?
— Asgjë.
— Llazi.
Djali uli sytë.
— Më rrahu mësuesi.
Sotirit i ndryshoi fytyra.
— Pse?
— Se dua të shkoj në shkollën shqipe.
Heshtje.
— Të uli në gjunjë?
Llazi pohoi me kokë.
— Dhe pastaj?
— Më pyeti a do të shkoja.
— Ti?
Llazi ngriti sytë.
— I thashë po.
Diçka kaloi në fytyrën e të atit.
Krenari?
Zemërim?
Të dyja.
Sotiri iu afrua dhe ia vuri dorën me kujdes mbi kokë.
— Mirë ke bërë, Llazi.
Djali e pa i habitur.
— Nuk je i zemëruar me mua?
— Me ty?
Sotiri u drejtua.
— Jo.
Pastaj zëri iu bë tjetër.
— Me ty jo.
Llazi kuptoi se historia nuk kishte mbaruar.
Atë natë fjeti më qetë.
Dhimbja ishte ende aty.
Por turpi jo.
Turpi kishte ndërruar anë.
Dhe në mëngjes, kur doli nga shtëpia, liqeni ishte përsëri përpara tij.
Nuk ndaloi.
Vetëm hodhi një vështrim.
Pastaj vazhdoi.
E kishin ulur në gjunjë që të hiqte dorë nga shqipja.
Por Llazi po shkonte drejt saj në këmbë.
Vijon…
Imazhin e bëri I. A. sipas për përmbajtjes.
